Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Lingvaj respondoj

Elŝuti 5.67 Mb.

Lingvaj respondoj




paĝo1/7
Dato20.03.2017
Grandeco5.67 Mb.

Elŝuti 5.67 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7


LINGVAJ RESPONDOJ

eLIBRO
eLIBR


O

L. L. Zamenhof

Lingva


j

respondoj


I N K O


1

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O


L. L. Zamenhog

LINGVAJ RESPONDOJ

eLIBRO

Aran¸is: Franko Lui



n


ISBN 91-7303-109-7

inko@omnibus.se INKO · SE-13542 TYRESÖ · SVEDIO

http://www.omnibus.se/inko AÛGUSTO 200


1


2

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O

Antaûparolo

AL LA LINGVAJ RESPONDOJ

APERINTAJ EN «LA REVUO» (1910


)



K

omencante de Decembro 1906, mi, per La Revuo, de

tempo al tempo donadis al diversaj demandantoj res


-

pondojn pri diversaj lingvaj demandoj. Tiuj Respondoj havis

karakteron pure privatan, tiel same kiel la respondoj, kiujn en

diversaj gazetoj donas aliaj kompetentaj Esperantistoj. Sed

kiam mi vidis, ke multaj personoj vidas en miaj Respondoj

kvazaû ian «oficialan decidon» pri tiu aû alia demando, kaj

miaj Respondoj sekve povus malhelpi la tute liberan evolu-

adon de nia lingvo aû malhelpe entrudi¸i en la kampon, kiu

devas aparteni plene al nia Akademio, mi çesis publikigi la

Respondojn. Tamen çar certa nombro de miaj Respondoj jam

estas publikigita kaj çar oni eble povus trovi en ili ian utilan

konsilon, tial mi opinias, ke ne malutilos, se ili estos reeldo-

nitaj kune en formo de aparta broÿuro.

Sed mi denove atentigas la legantojn, ke miaj Respondoj

devas esti rigardataj kiel opinioj kaj konsiloj absolute privat-

aj; fari oficialan decidon pri tiu aû alia duba lingva demando

havas la rajton nur nia Akademio, post voçdona interkonsili¸o

kun la tuta Lingva Komitato.

Oni tamen ne malkomprenu min. Mi tute ne apartenas al

tiuj personoj, kiuj dezirus, ke la Akademio donadu al ni kio


m


3

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O


eble pli da decidoj. En lingvaj demandoj çiu superflua «de-

cido» katenas, kaj ni devas esti kun ¸i tre singardaj; «deci-

dojn» oni devas fari nur en okazoj de efektiva kaj senduba

neceseco!

L. L. Zamenho


f


4

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O

Alfabeto


Pri la uzado de «h» anstataû supersigno

La uzado de ch k.t.p. anstataû çk.t.p. estas enkondukita nur

por la presejoj, kiuj ne havas ankoraû literojn kun signetoj,

sed en skribado mi konsilas al vi çiam uzi pli bone çanstataû

ch, çar la uzado de unu litero por unu sono estas multe pli

logika ol la uzado de du literoj. Vi diras, ke la signetoj super-

literaj estas maloportunaj en la skribado; sed la alfabeto pure

latina havas ja ankaû kelkajn literojn kun signetoj superlini-

aj (i, j, t), kaj la plej granda parto de la lingvoj kiuj uzas la alfa-

beton latinan havas ankoraû amason da aliaj literoj kun sig-

netoj superliniaj kaj subliniaj. Certe ia akademio aû kongre-

so penos iam elpensi pli oportunajn skribajn formojn por

kelkaj literoj (çar ne sole la literoj kun signetoj sed ankaû

multaj aliaj literoj havas formon tre maloportunan); sed tio çi

estas jam tute alia demando, kiu la lingvon mem tute ne tu-

ÿas: ¸i estas ne demando de lingvo, sed nur demando de

oportuneco de la skribado.

La Esperantisto, 1889, p. 15



.


Multaj plendas, ke la skribado per ç, ¸, ˛, î, ÿ, kaj ûestas por

ili neoportuna kaj malhelpas ilin ankaû en la presado de ver-

ketoj en iliaj lokoj, kie la presejoj ne havas la literojn kun sig-

netoj. Ni ripetas tial tion, kio estis jam dirita en la «Aldono a



l


5

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O


la Dua Libro»: anstataû la signeto superlitera oni povas kura-

¸e uzadi la literon hkaj anstataû û— simplan u.

La Esperantisto, 1890, p. 32


.


Sinjoro F.-V. Lorenc konsilas, ke la presejoj, kiuj ne havas la

signetojn superliterajn, uzu anstataû ili kaj anstataû h— apo-

strofon returnitan post la litero; ekzemple «ac‘eti» anstataû

«açeti» aû «acheti». De nia flanko ni devas nur peti, ke se oni

volos uzi tiun çi konsilon, oni ne forgesu klarigi en la komen-

co de la presata verko la signifon de tiu çi returnita apostro-

fo.

La Esperantisto, 1890, p. 54-55



.


Vane vi timas, ke ni volas enkonduki novan ortografion (h

anstataû signeto superlitera). La fina le¸o por nia ortografio

estos: «por unu sono unu litero»; kaj kiam ni nur povos, ni

çiam uzados çanstataû ch(povas nur esti, ke iom poste, por

pli oportunigi la skribadon, ni donos al tiu çi litero pli sim-

plan formon). La skribado de unu sono per du literoj estas

tute ne logika kaj neniam povus esti aprobata; sed ni ¸in uzas

nur kiel necesan unuatempan rimedon por doni al çiuj pre-

sejoj kaj al la telegrafo la eblon labori jam nun en nia lingvo.

Sed kiam iom post iom la plej granda parto de la presejoj kaj

telegrafejoj provizi¸os je nia alfabeto, tiam la uzado de super-

flua hestos absolute çesigita. Ne la çestas transira ÿtupo al ch,

sed en la chni proponis transiran ÿtupon al ç, kiam ni vidis,

ke la absoluta enkonduko de çestas ankoraû te˛nike ne opor



-


6

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O


tuna. Tute vere vi diras, ke la presejoj kaj telegrafoj devas sin

konformigi al la lingvo, kiun ili uzas, kaj ne la lingvo al ili; sed

nia lingvo estas ankoraû juna kaj nepotenca kaj devas sin

fleksi, se ¸i ne volas perei. Ne estas ankoraû tempo diri fiere

al çiuj presistoj: «Se vi ne volas vin konformigi al ni, ni vin ne

bezonas»! La unuatempa permeso presi per hestas necesa

rimedo por ne fari ofte la presadon de ia verko tute ne ebla

aû tro multekosta; sed kiu nur havas la eblon presi per signe-

toj superliteraj, tiu çiam devas ¸in fari.

La Esperantisto, 1891, p; 15



.


La literojn de nia alfabeto mi proponas nomi en la sekvanta

maniero: a, bo, co, ço, do, e, fo, go, ¸o, ho, ˛o, i, jo, îo, ko, lo,

mo, no, o, po, ro, so, ÿo, to, u, ûo, vo, zo.

Esperantisto, 1893, p. 32.

Pri sensupersigna skribado

La fundamentaj reguloj de nia lingvo permesas presi «h» an-

stataû supersigno; sed kio estas permesata por presado, tio

ankaû estas permesata por skribado. Tiel same, kiel neniu

povas protesti, se vi skribos ekzemple per artifikaj gotaj lite-

roj anstataû per literoj ordinaraj, aû per literoj presaj ansta-

taû skribaj, tiel same ankaû neniu povas protesti, se vi skri-

bos per «h» anstataû supersignoj. Sed la demando estas, çu

viaj korespondantojestos kontentaj, se, skribante al ili, vi uzos

la pli artifikan manieron kun «h» anstataû la pli simpla ku



n



7

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O


supersignoj. Tio çi sekve estas ne demando de permeso aû

malpermeso, sed simple demando de gusto. Sed, se vi deziras

anstataûigi la supersignon en «ç» kaj «ÿ», vi nepre devas an-

stataûigi ¸in ankaû en «î», «˛» kaj «¸», çar çiu el la ambaû

skribmanieroj aparteestas permesita en nia lingvo, sed uza-

do de ia skribmaniero miksitaestus jam arbitraîo kaj kondu-

kus al ˛aoso. — Se vi volas skribi per «h» anstataû supersig-

noj, vi povas tion fari, ne bezonante demandi ies permeson;

sed se vi volas uzi skribmanieron miksitan, aû — tiom pli —

se vi volas uzi sistemela tute novajn literojn «y» kaj «w», an-

stataû «j» kaj «û» (mi ne parolas pri specialajteknikaj okazoj,

kiam tio eble estas necesa) vi devas — se vi deziras esti loja-

la Esperantisto kaj ne enkonduki anar˛ion en nian aferon —

akiri por tio la permeson de la «Lingva Komitato». Formulu

klare vian deziron kaj prezentu ¸in al la voçdonado de la Lin-

gva Komitato, kaj se via propono estos akceptita per plimulto

da voçoj, ¸i fari¸os permeso oficiala. Sed memoru, ke pro la

bono de nia afero la Lingva Komitato devas esti tre singarda

kaj akcepti nur tion, kion ¸i trovas tute sendan¸era, efektive

gravakaj sendube utila; tial se la Komitato malakceptos vian

proponon, submetu vin discipline al ¸ia decido kaj ne agu

simile al tiuj personoj, kiuj, ne ricevinte aprobon de la Komi-

tato, krias, ke la Komitato nenion taûgas, ke ¸i ne estas aûto-

ritata, ke ¸i nenion faras, k.t.p. — Principe la Lingva Komitato

havas la rajton permesi en la lingvo çion, kion ¸i trovos ne-

cesa; mi neniam prezentos ian malhelpon, kaj çiun mature

pripensitan kaj orde voçdonitan decidon de la Komitato mi

akceptos sendispute. Sed mi opinias, ke la vera celo de la Lin-

gva Komitato tute ne konsistas en ia facilanima eksperimen-

tado sen grava neceseco; ju malpli ni okupos niajn kapojn pe



r


8

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O


diversaj «plibonigoj» kaj ju pli ni simple propagandos kaj riçi-

gos la lingvon, des pli bone estos.

Respondo 45, La Revuo, 1908, Aûgust


o


9

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O

Elparolado


Elparolado de «û» kaj «j»

En la sono aûla a kaj la ûdevas esti aûdataj klare çiu aparte,

sed ili faras unu silabon, çar efektive la litero ûne estas vo-

kalo. Tiel ekzemple la vorto laûdidevas esti elparolata laû-di.

La Esperantisto, 1889, p. 23.

Pri la literoj «u» kaj «û», «i» kaj «j»

Kelkaj amikoj ne bone komprenas kaj ne regule uzas la lite-

rojn u, û, ikaj j. Laû ilia opinio (esprimita eç en kelkaj lerno-

libroj) la literoj ukaj ikune kun antaûirantaj vokaloj faras

«duoblan vokalon»; ili sekve elparolas aukiel aû, eikiel ej

k.t.p. Tio çi estas eraro. En nia lingvo ne ekzistas duoblaj vo-

kaloj, sed çiu litero estas elparolata çiam egale kaj çiam apar-

te. Sekve oni devas legi «ba-lá-u, tra-ú-lo, tro-ú-zi, de-í-ri,

kré-i, hero-í-no» kaj ne «bá-laû, tráû-lo, tróû-zi, déj-ri, kréj,

herój-no» (kiel faras multaj germanoj, havantaj tiun çi kuti-

mon en sia lingvo). La literoj u kaj i devas çiam esti elparolataj

klare kaj aparte, kiel çiu alia litero.

Sed ekster u kaj i en nia lingvo ekzistas ankoraû la literoj

ûkaj j, kies elparolado estas simila al la elparolado de ukaj i,

sed pli mallonga kaj ne prezentanta silabon (kiel konsonan-

to); se ili staras post vokalo, ili estas elparolataj kun ¸i en un


u



10

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O


silabo kaj tial faras impresonde duobla vokalo. La literoj ûkaj

jçiam ankaû estas elparolataj aparte, sed ili çiam estas kon-

sonantoj, tute egale, çu ili staras antaû vokalo aû post voka-

lo. Sekve oni devas legi «ja-ro, jus-ta, kra-jo-no, fraû-lo, Eû-

ro-po, foj-no, paj-lo» kaj ne «i-a-ro, i-us-ta, kra-i-o-no, fra-u-

lo, E-u-ro-po, fo-i-no, pa-i-lo». Se ni la germanajn vortojn

Saite, Traubevolus skribi per ortografio Esperanta, ni devus

skribi Zajte, Traûbe. La vorto laûtaekzemple estas dusilaba kaj

ne trisilaba, sed ne pro la kaûzo ke aûestas kvazaû duobla

vokalo, sed nur çar ûestas konsonanto (dum uestas vokalo).

Esperantisto, 1893, p. 15

Pri elparolado en teorio kaj praktiko

Kiel en çiuj lingvoj, tiel ankaû en Esperanto la sono «j» ordi-

nare moligas la konsonanton, kiu staras antaû ¸i; oni sekve ne

devas miri, ke ekzemple en la vorto «panjo» la plimulto de la

Esperantistoj elparolas la «nj» kiel unu molan sonon (simile

al la franca «gn») : Tiel same oni ne miru, ke en praktiko oni

ordinare antaû «g» aû «k» elparolas la sonon «n» naze, aû ke

antaû vokalo oni elparolas la «i» ordinare kiel «ij». Batalikon-

traû tia natura emo en la elparolado ÿajnas al mi afero tute

sencela kaj senbezona, çar tia elparolado (kiu estas iom pli

eleganta, ol la elparolado pure teoria) donas nenian malkom-

preni¸on aû praktikan maloportunaîon; sed rekomenditian

elparoladon (aû nomi ¸in «la sole ¸usta») ni ankaû ne devas,

çar laû la teoria viidpunkto (kiu en Esperanto ofte povas esti

ne severe observata, sed neniam povas esti rigardata kiel

«erara») ni devas elparoli çiun sonon severe aparte; sekve s


e


11

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O


ni deziras paroli severe regule, ni devas elparoli «pan-jo»,

«san-go», «mi-a».

Respondo 56, Oficiala Gazeto, IV, 1911, p: 22


2


12

LINGVAJ RESPONDOJ


eLIBR

O

Akcento


Pri la reguloj de la akcento

… Egale kiel la sekvado de gustoj personaj aû naciaj, estas

senfrukta kaj dan¸era, ankaû la sekvado de teoriaj principoj,

se ni ne demandas nin, kian praktikansignifon ili havas. La

defendantoj de tiaj teoriaj principoj ofte memorigas la instru-

itulon, kiu, vidante ke el la tuta bestaro nenia speco da bestoj

man¸as bakitan panon, venis al la logika konvinko, ke ¸i ne

estas sana kaj bongusta, kaj komencis sin nutradi je kampaj

herboj kaj kruda

  1   2   3   4   5   6   7


Elŝuti 5.67 Mb.


Elŝuti 5.67 Mb.