Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kun aparta konsidero al esperantlingva

Elŝuti 2.27 Mb.

Kun aparta konsidero al esperantlingva




paĝo11/19
Dato15.03.2017
Grandeco2.27 Mb.

Elŝuti 2.27 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   19

3. GESTOJ

Bona oratoro parolas ne nur per vortoj. Li esprimas sin

ankau per sia tuta sinteno, sed precipe per la okuloj, la trajtoj

de la vizago, la manoj. Lia mieno povas esprimi severecon,

gajecon, kompaton, fieron, doloron, gojon. . . . Estas nature,

ke, lau la enhavo de la parolado, la aspekto de la oratoro

sangigas. Dum funebra parolado, evidente, oni ne povas havi

brile ridetantajn okulojn. Farante tostan paroladeton ce

geedzigfesto, la oratoro ne havos malgajan mienon.

Cio ci estas tiel klara, ke sajnas superflue aparte akcenti

gin. Tamen, okazas sufice ofte, ke personoj parolantaj publike,

cu pro la nervostreciteco, cu pro aliaj kauzoj, havas tian

vizagesprimon kaj tian sintenon, kiuj tute ne respondas al la

enhavo. Dum grava kaj solena kunveno unu el la parolintoj

elvokis la terurajojn de la pasinta milito. Parolante pri la

milionoj da mortigitoj, li havis ridantan vizagon, tenis la

manojn en la posoj, dum la gamboj estis large disigitaj.

Tia sinteno prave indignigis la publikon. Gi estis ne nur

nekonvena, sed ankau maldeca.

La cefa helpilo de la oratoro estas la manoj, precipe la

dekstra mano, kiun la antikvaj retoroj nomis "telum oratoris"

- la sago de la oratoro.

La cefa genajo por malbonaj oratoroj estas denove la sama

organo - la mano. Multaj personoj, parolante publike, ne

scias kion fari per la manoj, kien meti ilin. Ili tenas la manojn

sur la dorso, au - plej malbone - en la posoj, au svingas per

ili tute sensence, au ludigas ilin per iu krajoneto, au faras kion

ajn, nur ne tion, kion ili devus fari en la koncerna momento.

Car se ion oni devas lerte uzi, tio estas la manoj. Kaj, kiel

konvena uzado de la manoj plifortigas la sencon de la vortoj

kaj altigas la nivelon de la tuta parolado, same tiel misuzo

de la manoj povas tre geni la efikon de la parolado. Kelkfoje

tia misuzo povas ec detrui la tutan paroladon. Parolanto, kiu

la tutan tempon, de la komenco gis la fino, sensence svingegus

161

siajn manojn kiel remilojn, povus facile kauzi ridon. En ciu



okazo, malgrau la inteligentaj argumentoj, la atento de la

publiko alkrocigos al la manoj kaj post kelka tempo gi ne

plu sekvos la enhavon de la parolado.

Pro la graveco de la manoj, ciuj retorikoj studas ilian

oratoran uzon tre atente. La antikvaj retoroj konsilis teni la

manojn sencese en alteco inter la zono kaj la okuloj. Ili malkonsilis

levi la manojn super la kapon, au mallevi ilin sub

la zonon. Sendube, tiu konsilo, kiel generala regulo, estas

bona. Gi respondas al postuloj de estetiko, gi, cetere, estas

adekvata al la principoj koncernantaj la vocon. Tamen, gi ne

estas absoluta. Kelkfoje, ekzemple en la rezignaciaj partoj de

la parolado, oni povas tre bone lasi la manojn morte pendi

laulonge de la korpo. Alian fojon, precipe en momentoj tre

ekscitaj, oni povas ilin levi ankau super, ec tre super la nivelon

de la kapo. Ciam gravas la enhavo de la parolado, gia karaktero,

la animstato (elvokita precipe de la antauaj paroladpartoj)

de la publiko. Se la enhavo rilatas al scienca temo,

al simpla rakontado, al prezentado de pruvoj kaj al similaj

"trankvilaj akvoj", la uzado de la manoj estu generale tre

modesta kaj neniam ili patose levigu tro alten. Male, en viglaj

politikaj diskutparoladoj, dum solenaj paroladoj antau granda

publiko, kelkfoje - sed fakte nur kelkfoje - en gravaj

procesoj kaj en similaj okazoj, oni povos havi pli largajn

gestojn: la manoj - akompanante la fortigon kaj altigon de

la voco - pro la ciam pli impeta argumentado levigas iom

post iom gis ili atingas, en la plej kulmina momento, la plej

altan pozicion.

Cu la fingroj estos fermitaj en pugno, au ili estos kunigitaj

sed ne en formo de pugno, au nur la montrofingro elstaros,

au oni tenos ilin dise unu de la alia - cio ci dependas de la

koncerna enhavo. Pugno konvenas por tre forta argumentado,

por elmontro de senkompromisa starpunkto; la fingroj tenitaj

maldise taugas por trankvila eksplikado, precipe en akademioj,

universitatoj kaj aliaj sciencaj institucioj; la elstara

montrofingro de la dekstra mano estas uzebla por aparte

substreki difinitan vorton, por montri la realan au abstraktan

kontrauulon, generale por ricevi pikan nuancon; maldise, iom

kurbe tenitaj fingroj, kun samtempa largigo de la manoj tre

162

konvenas por akompani vortojn, kiuj celas elvoki largajn



homecajn au religiajn sentojn (la pastroj, ekzemple, tre satas

tiun fingropozicion dum la predikoj).

Komence de la parolado, dum la tuta enkonduka parto,

estas bone uzi tre malmulte la manojn. Oni povas ilin teni

apogitaj sur la pupitro, se tiu ekzistas, au sur la tableto, se

gi ne estas tro malalta kaj tial devigus la oratoron tro kurbigi.

Oni povas, en la komenco, teni la manojn ankau kunigitaj en

la alteco de la zono. Nekonvene estas teni la manojn en la

posoj au malantau la dorso. Estas preskau neeble teni ilin

pendantaj laulonge de la korpo, krom en la supre menciita

okazo.

Kun la evoluo de la paroladaj pensoj, la manoj iom post iom



liberigas. Ilia plej ofta pozicio estas antau la malsupra parto

de la brusto, tiel ke la dekstra mano estas iom pli malproksima

de la korpo ol la maldekstra. La gestoj de la manoj tiam

modeste akompanas la paroladon. Ili estas pli large utiligataj

nur escepte, por substreki diversmaniere la plej gravajn

partojn de la parolado.

Dum la parolado, la dekstra mano estas multe pli uzata ol

la maldekstra. Fakte, la dekstra mano estas en la "unua

linio" de la oratora lukto, dum la maldekstra formas la

"rezervon", utiligeblan nur en la plej granda fajro de la

batalo.

Pri la utiligo de la gestoj, precipe de la manaj gestoj, oni



povas starigi tre generalan, sed tre gravan regulon: estas pli

bone tute ne utiligi ilin, ol fari tion malbone. Prefere oni,

dum la tuta parolado, tenu la manojn modeste sur la pupitro,

au kunigite antau la zono, se oni ne kapablas trafe gesti per ili.

Dua regulo, eble same tiel grava, estas: la gestojn oni ne

troigu. Nenio estas pli ridinda ol larga gestado, kiu ne respondas

al la enhavo de la parolado. Imagu oratoron - kaj tiaj

ekzistas - kiu, rakontante ian ajn anekdoton, large svingas

la manojn super la kapo! Imagu oratoron, kiu ec dum la

titolado de la prezidanto kaj de la publiko, ciufoje patose

levas la manojn, dum lia tremanta voco montras profundan

emocion: Sinjoro prezidanto! (kantanta voco, unua levo de la

manoj); Estimataj sinjorinoj kaj sinjoroj! (sama kantanta

163


voco, dua levo de la manoj); Karaj geamikoj! (sama voco, tria

levo de la manoj !). . . . Vere nekonvene !

La oratoro komprenu, ke, se li, eble, estas ekscitita, la

publiko ne estas; se li estas emociita, la publiko ne estas! La

gestoj devas esti uzataj tre singarde, iom post iom, paralele

kun la evoluigo de la pensoj, kun la emociigo de la publiko

kaj de la oratoro. Se la gestoj ne estas uzataj konforme al tiuj

postuloj, ili genas, ili estas rimarkataj kiel nuraj gestoj, kiel

io, kio sekvas sian vojon, ekster la parolado mem. Nur la

plena harmonio de la gestoj kun la enhavo de la parolado,

kun la agordo kaj de la publiko kaj de la oratoro, estas bonaj.

Plej trafaj estas tiuj gestoj, kiujn oni ne rimarkas kiel gestojn,

kiuj, do, iel fandigas en la tuto de la parolado.

Fine, oni ankau memoru, ke la oratoro ne estas aktoro. La

oratoro parolas en sia propra nomo, li reprezentas sin mem;

la aktoro reprezentas alian personon, li ne eldiras siajn ideojn.

Sekve, la gestoj de la oratoro devas esti adekvataj al lia temperamento,

al lia naturo, al lia tuta personeco; male, la gestoj

de la aktoro, kiuj - cetere - en ciu okazo povas esti multe

pli largaj, devas respondi al la karaktero de la ludata rolo.



4. VESTAJO

Pritraktante la fizikajn ecojn de la oratoro, estas oportune

diri kelkajn vortojn pri afero, kiu, ja, ne apartenas al "fizikaj

ecoj", sed tamen rekte rilatas al ili. La oratoro devas atenti

al sia eksterajo, al sia vestajo. La publiko ne nur audas, sed

ankau vidas lin. Malatenta au nekonvena vestajo povas treege

geni.

La antikvaj Grekoj kaj Romanoj portis largajn, multfaldajn



robojn, kiuj estis tre taugaj por oratorado. Precipe la togo -

ceremonia vesto de la antikvaj Romanoj - drapire volvita

cirkau la korpo, sed lasanta la dekstran brakon libera, estis

tre konvena por tiu celo.

Hodiau en pluraj landoj, por diversaj celoj, oni portas

similajn taugajn vestojn. En kelkaj universitatoj de la

Okcidento la profesoroj prelegas en apartaj vestoj, kutime kun

tre largaj manikoj. Same tiel, en multaj landoj ne perdigis

la kutimo au regulo pledi antau tribunaloj en specialaj vestoj.

164


La soldatoj-oratoroj portas siajn uniformojn. La pastroj cie

distingigas per speciala vestajo. En ciuj ci okazoj ne povas

ekesti komplikajoj. La oratoro tute simple surmetas la veston,

kiu estas kutima au lauregula en la koncerna lando kaj por

la koncerna situacio. Lia eksterajo ne povas elvoki miron

au indignon ce la publiko, kaj li mem sentas sin bone tiel

vestita.

Se oratoro alilandano parolas en tia lando, li nepre informigu

pri la kutimo kaj surmetu eventuale guste tian

"uniformon", au li vestu sin kiel eble plej adekvate.

Plej ofte ne ekzistas apartaj rigidaj reguloj pri la vestoj

de la oratoro. Principe oni povas surmeti helan au malhelan

vestajon, havi tian au alian kravaton, suojn k.t.p. La diverseco

de la virinaj roboj permesas ankorau pli grandan variadon

al oratorinoj.

Sed, se ne ekzistas rigidaj tiurilataj reguloj, ekzistas tamen

unu generala kaj tre grava: la vesto de la oratoro devas nepre

esti konforma al la karaktero de parolado. La karaktero de

la parolado dependas ne nur de tio, kion la oratoro deziras

diri, sed ankau de tio kiel li gin diros, kie li parolos, kia estos

la publiko. Kelkfoje la karaktero estas evidenta. Se temas,

ekzemple, pri funebra parolado, la oratoro vestos sin malhele

lau la kutimo de la loko. Se temas pri granda, amasa popolkunveno

sur placo, li certe ne surmetos frakon. Ofte okazas,

ke la oratoro ne konas sufice precize la karakteron de la

parolado. Li, sendube, scias, ke li parolos pri difinita temo,

sed li konas nek la lokon de la parolado, nek la konsiston de

la publiko, nek gian nombron, nek la opinion de la publiko

pri la karaktero de la parolado. Tio multfoje okazas al oratoro,

kies paroladon organizas la aliaj, au kiu vizitas ian kongreson,

kunvenon k.s. Post la alveno en la salonon, la oratoro, observante

la ejon kaj la publikon, facile povas adapti la manieron

de sia eksplikado al la cirkonstancoj, sed malfacile li povas

sangi sian vestajon. Kaj povas okazi, ke la karakteron de la

parolado li taksis alie ol la publiko. Atendante, ekzemple,

pli-malpli amikecan rondon, li vestis sin hele, sengene.

Sed la publiko komprenis la aferon alie, kaj la auskultantoj

surmetis solenajn, malhelajn vestojn. Tia situacio estas tre

malagrabla. Same malagrabla estas la inversa situacio: la

165


oratoro vestis sin solene, sed la publiko surmetis ciutagajn,

laborajn vestajojn.

Kiajn malagrablajojn povas kauzi nekonvena vestajo,

montru jena ekzemplo:

Dum grava internacia lingvista kongreso, kiun partoprenis

multaj sciencistoj el diversaj landoj, la ceestantoj estis tre

digne vestitaj. Multaj havis nigrajn vestajojn, aliaj malhelajn.

Ciuj, kompreneble, portis kravatojn. Juna homo, vestita en

tola pantalono, sen jako, sen kravato, kun mallongaj cemizmanikoj,

deziris paroli por Esperanto (bedaurinde!). La

prezidanto, vidinte lin en tia "uniformo", forprenis al li la

parolon tuj post kelkaj frazoj. Tio estis malagrabla ne nur

por la parolinto, sed tre neoportuna ankau por la afero, kiun

li deziras defendi! Tiu juna homo ne konsciis pri la graveco

de la vestoj. Li ne komprenis, ke en tia vestajo oni tre tauge

povas paroli en junulara, kamaradeca kunveno, sed ne dum

kongreso de sciencistoj!

Se la oratoro ne konas la karakteron de la parolado, li

klopodu informigi. Li vizitu la ejon, li demandu pri la supozita

konsisto de la publiko, pri gia nombro. Li ankau informigu

pri la loka kutimo koncerne la vestajon en similaj okazoj.

Surbaze de tiuj esploroj, li decidu kiel li vestos sin. Oni komprenu

bone: ne temas ci tie pri iaj modaj kapricoj, sed pri la

dececo de la aspekto. Plej ofte suficas elekti inter nur du

vestajoj : la solena kaj la ciutaga. Almenau por la viroj ! La

virinoj havos pli grandajn elektoeblecojn. Sed al ili ne estas

necese doni apartajn tiurilatajn konsilojn!

166


CAPITRO X

INTELEKTAJ ECOJ DE LA ORATORO

I. GENERALA KAJ SPECIALA KULTUROJ

La tasko de la oratoro estas paroli publike pri aferoj al li

konataj. Ne ekzistas oratoro, kiu povus paroli pri ciu ajn

temo, car, tute simple, en epoko de granda kaj ciuflanka

evoluo de la scio, ne povas trovigi homo, kiu scias cion.

Tamen, la oratoro, pli ol la aliaj personoj, havas la okazon

ne nur paroli en plej diversaj cirkonstancoj kaj pri plej

diversaj temoj, sed, ec se li parolas pri aferoj el sia fako, li

tre ofte estas devigata tusi ankau aliajn brancojn.

Tial ciu vera oratoro devas konstante klopodadi largigi sian

scion. Li devas sekvi la publikan vivon de sia lando, la internaciajn

rilatojn, la akirajojn de ciuj brancoj de la scienco,

la nacian kaj mondan literaturojn, la evoluon de la filozofio,

de ciuj artobrancoj. Mallonge, la oratoro sencese largigu sian

generalan kulturon. Se li ne povas cion scii, kio, ja, estas

komprenebla, li sciu almenau kie li povas ekscii. Li, do, estu

bone orientita en ciuj brancoj de la scienco, filozofio kaj arto.

Oratoro kun larga generala kulturo preskau neniam estas

embarasita. Preparante sian paroladon, li, se necese, facile

trovas la fontojn, el kiuj li cerpos novan specialan scion. Se

advokato, ekzemple, estas devigata pritrakti la demandon de

kauzeco inter la vundo kaj la morto de la viktimo, por pruvi,

167

ke la viktimo ne mortis pro la ricevita vundo, sed pro alia



kauzo, li devas trastudi gravan parton de alia fako, de fako,

kiu ne estas la lia, nome de medicino. Li, kompreneble, ne

farigos tial specialisto pri la koncerna medicinbranco, sed li

povos fari taugajn demandojn al la ekspertizistoj, li povos en

sia parolado konvene argumentadi ankau pri tiu punkto. La

generala kulturo helpos al li orientigi sur nekonata kampo,

gi indikos al li la fontojn de la nova speciala scio, kiun li

bezonas por la konkreta parolado.

Ankau ekster tiaj okazoj, la generala kulturo povas tre

bone servi la oratoron. En ciu ajn parolado li ciam povas gin

utiligi por trafe, tuj respondi al eventualaj rimarkoj de iu

auskultanto au de la kontrauulo; li povas fari spritajn

aludojn, au belajn komparojn; li povas citi famajn autorojn

au eldirojn de konataj personoj. Entute, li havos grandajn

eblecojn por ornami la paroladon, por gin vivigi, por fari gin

interesa.

Se la generala kulturo de la oratoro devas esti kiel eble plej

larga, lia speciala kulturo devas esti kiel eble plej profunda.

Ciu oratoro devas gis la plej alta grado koni sian propran

fakon. Ne estas imagebla oratoro, kiu parolus pri juro ne

konante sufice bone juron; ne estas imagebla oratoro, kiu

parolus pri kiu ajn temo - pri medicino, tekniko, arto, teologio,

filozofio, politiko, lingvo. . . . au Esperanto - se li ne

konas sufice kontentige la koncernan fakon. Ne povas nejuristo

oratori pri juro, nek laiko prediki en pregejo. De la

oratoro oni postulas plenan fakecon ciam, kiam li parolas pri

faka temo.

Tial, paralele kun la generala klerigo, la oratoro dedicu la

plej grandan atenton al siaj fakaj studoj. Neniu nova atingo,

neniu nova direkto estu nerimarkita kaj nestudita de li. Kiam

la oratoro preparas paroladon pri aparta problemo el sia fako

li tiun problemon trastudu ankorau pli profunde. Li refresigu

la antauan scion kaj akiru novan. En la momento de la parolado

li nepre devas plene estri la temon, car li estas tiu, kiun

la publiko venis auskulti. La publiko prave supozas, ke li

scias pri la afero pli multe ol gi, au almenau, ke li povas

lumigi la problemon el iu nova vidpunkto. Tiun ci supozon,

168


cetere tre avantagan por la oratoro, li devas konfirmi per la

enhavo de sia parolado, per sia bona kono de la priparolata

afero.

La speciala kaj generala kulturoj de la oratoro estas antaukondicoj



por bona parolado el enhava vidpunkto. La persona

klereco de la oratoro - kaj la konscio pri tiu klereco - donas

al li la necesan certecon. Gi multe helpas al li akiri la t.n.

oratoran kuragon. Krome, la klereco de la oratoro grandigas

lian autoritaton en la okuloj de la publiko kaj tial liaj pensoj

farigas pli fortaj kaj pli facile akcepteblaj.



2. LINGVA KULTURO

Jam plurfoje estas akcentita la granda graveco de la lingvo

por la parolarto. Ciu oratoro devas tre bone koni la lingvon,

en kiu li parolas publike. La lingvoscio de la oratoro multe

dependas de lia generala kaj speciala kulturoj. Ju pli klera

li estas, des pli da vortoj li konas. Sed el vidpunkto de la

parolarto, ne gravas nur la kvanto da vortoj, sed ankau, kaj

precipe, ilia tauga uzado. Same tiel estas grava la korekta

apliko de la gramatikaj reguloj. Oratoro, kiu parolas malbone

la lingvon, genas la auskultantojn, riskas miskomprenojn,

estas devigata oferi multajn belajn pensojn pro la nesufica

kono de la koncerna lingvo. Generale li lasas la impreson de

neklera persono.

La oratora stilo estas pli vigla, pli elstara ol la ordinara

stilo. Apartan viglecon donas al gi la retorikaj figuroj. Al la

vortoj au al la penso oni donas specialan, iom deturnitan

sencon kun la celo pli trafe, pli efike elvoki la deziratan

sencon.


Inter la figuroj oni distingas la vortofigurojn de la pensofiguroj.

La vortofiguroj plivastigas, pliampleksigas, au deturnas,

lau difinita maniero, la kutiman signifon de la vortoj; tiel

oni atingas certan efekton, pli fortan ol se oni uzus alian

vorton kun la ordinara senco. La pensofiguroj konsistas en

turnigo de la pensoj, sendepende de la uzataj esprimoj.

Ciuj retorikaj figuroj havas la celon igi la ideon pli klara,

pli sentebla, pli palpebla; aliflanke, ili ofte celas frapi la

atenton de la auskultantoj per siaj originaleco, gusteco,

169


trafeco. La figuroj altigas la nivelon de la parolado, tusas la

korojn, vigligas la spiritojn. Ili donas sangon kaj koloron al

la ideoj. Modeste, sed bone uzataj, ili plibeligas la paroladon.

Jen la cefaj retorikaj figuroj:

(a) VORTOFIGUROJ. - Ili estas tre multnombraj. La plej

oftaj estas:

(1) Elipso (de la greka elleipsis) konsistas en la ellaso de

unu au pluraj vortoj, kiujn oni ne konsideras nepre necesaj

por la kompreno de la penso. En la ciutaga vivo oni sencese

parolas "en elipsoj", car la konkreta situacio facile komprenigas

la mankantajn vortojn. Ju pli intima, ju pli familiara

estas la konversacio, des pli multe da elipsoj trovigas en gi.

Ankau kiel oratora figuro, la elipso estas tre ofta. Gia ofteco

dependas grandparte de la "familiareco" de la temo. En

faka parolado, antau samfakuloj, la elipso estas pli ofta, ol en

faka parolado antau nefakuloj. Ju pli intime la oratoro konas

la publikon, des pli oftaj povas esti la elipsoj. Veraj elipsoj, en

retorika senco de la vorto, estas, tamen, tiuj, kiujn oni formas

per forigado de vorto, kutime uzata en la koncerna frazo. Tio

devigas la spiritojn de la auskultantoj plenigi la malplenon

per certa cerbostreco. Guste tial la koncerna penso estas pli

bone memorigita. Aliflanke, oni atentu: ne misuzu tiun ci

figuron, car facile povas okazi, ke la auskultantoj ne komprenos

la sencon kaj tiam ili entute ne memoros la ideon!

(2) Hiperbato (de la greka hyperbaton) estas renverso de

la kutima vortordo au propoziciordo. Tiu figuro, tre ofta en

poezio, estas uzata en la parolarto precipe por esprimi la

pasiojn. Gi kreas iom da patoso: Homon mildan, homon grandan,



homon noblan oni mortigis! Tiu frazo estas pli patosa ol

la simpla frazo: Oni mortigis mildan homon. . . . . .

(3) Konjunkcio (latine conjunctio), kiel retorika figuro,

konsistas en la ripetado kaj akcentado de la sama konjunkcio

kun la celo plifortigi gian signifon. Por resti ce la sama

ekzemplo: Oni mortigis homon kaj mildan, kaj grandan, kaj

noblan! Tiu ripetado de la konjunkcioj kun la celo atingi

difinitan efekton, havas absolute nenion komunan kun la ofta

terura eraro de multaj personoj sencese ripetadi iun konjunkcion

au alian vorteton. Malbona estas tiu oratoro, kiu ne

170

trovante la necesan vorton, komencas ciun periodon, ec ciun



frazon, per "sed", per "kaj" kaj aliaj similaj vortoj.

(4) Pleonasmo (greke pleonasmos) estas uzo de superflua

vorto, kiu ree esprimas jam esprimitan ideon. La pleonasmo,

do, estas kontraua al elipso. En la ordinara, ciutaga vivo, la

uzo de pleonasmoj estas plej ofte rezulto de nesufica kono de

la lingvo au de simpla neglekto. Sed kiel retorika figuro gi

servas por doni pli da forto, pli da koloro al la penso. Audi,

oni, ja povas nur per oreloj; vidi per okuloj. Tamen, la frazoj:

audi per siaj propraj oreloj kaj vidi per siaj propraj okuloj,

estas pli reliefaj.

(5) Ripeto, kiel retorika figuro, konsistas en la intenca ripetado

de la sama vorto au de la sama frazo plurajn fojojn. Se oni

ripetas la saman vorton komence de la frazo, tiun figuron

oni nomas "anaforo" (greke anafora). Se la sama vorto estas

ripetata en diversaj propoziciaj turnigoj, la figuro nomigas

"konversio" (latine conversio). Jen ekzemplo de anaforo:

"Bona estis Ludoviko kun siaj kolegoj en gimnazio; bona en

la familia rondo; bona inter la amikoj, bona ciam kaj cie. . . . .

(Per tia ofta ripetado de la vorto "bona", elsaltas gia

graveco). Jen ekzemplo de konversio: "Ke oni parolu bone

au malbone pri la fama kardinalo, miaj versoj kaj mia prozo

diros pri li nenion. Li faris al mi tro da bono por paroli pri li

malbone. Li faris tro da malbono por paroli pri li bone"

(Corneille pri kardinalo Richelieu). Belajn ekzemplojn de

konversioj oni trovas en la famaj paroladoj de Brutus kaj de

Antonio (120a). Oni dedicu apartan atenton al la vorto "ambicia",

kiu plurfoje ripetigas en ambau paroladoj.

(6) Oposicio (latine oppositio) estas kunigo de vortoj, kiuj

lau sia kutima signifo estas kontrauaj unu al la alia: freneze

saga, terure bela.

Kelkaj vortofiguroj estas nomataj "tropoj" (greke tropos).

Temas pri tiuj figuroj, kiuj konsistas en la renverso de la

ordinara senco de la vorto. La cefaj tropoj estas:

(7) Metaforo (greke metafora) estas analogia atribuo de iu

__________

(120a) Vidu la Aldonon, p. 249 kaj 251.

171


vorto al objekto, kiun gi normale ne signas. Trovinte analogiojn

inter la du objektoj, oni iamaniere transportas la plej

karakterizajn ecojn de unu objekto al la alia. Tion oni faras

nomante la duan objekton per la vorto de la unua: leono

anstatau kuraga homo; vulkano anstatau granda dangero k.s.

depende de la kunteksto. Kelkfoje oni faras malbelajn,

bombastajn metaforojn. Manko de klereco kun la samtempa

deziro esprimi sin en ia "alta stilo" kauzas elekton de banalaj

vortoj, au ec de vortoj, kiuj neniel povas akordigi kun la

konkreta teksto de la frazo. Tiamaniere anstatau sin esprimi

metafore, oni fakte diras stultajojn. Konata estas tiaspeca

"metaforo", kiun Henri Monnier metis en la buson de sia

heroo Monsieur Prudhomme: La caro de la stato navigacias

sur vulkano.

La metaforo diferencas de la simpla komparo per tio, ke gi

ne enhavas vorton, indikantan la komparon. Komparo: Li

estas forta kiel leono; metaforo: Li estas la leono de la teamo.

(8) Alegorio (greke allêgoria) estas uzo de vorto en la

ordinara senco kun la celo elvoki bildon - signitan de tiu

vorto - en la spiritoj de la auskultantoj, kaj pere de tiu

bildo fiksi ilian atenton al alia senco, kiu ne estas rekte

esprimita. Se oni, ekzemple, diras: Nia publika sipo trovigas



en tempesto, oni elvokas la bildon de sipo batata de la ondoj

kaj vipata de ventego kaj pere de tiu bildo oni prezentas la

dangeron, kiu minacas la staton.

La antikvaj popoloj multe uzis la alegorion. Ankau hodiau

gi estas tre bona retorika figuro. En despotaj, diktatoraj

regimoj gi estas ofte utiligata por eldiri sian penson kaj, lau

ebleco, eviti persekuton.

(9) Aludo (de la latina ad kaj ludere, al ludi) estas nerekta

parolo pri iu au pri io per elvokado de la ideo, sed sen eldiro

de la vorto. Gi estas iaspeca diskreta komparo, kiu memorigas

la auskultantojn pri io jam konata al ili. La aludo estas

komparebla al pilko, kiu, unue, batas iun objekton, rebatigas

de gi kaj, fine, atingas la celon. Por formi trafajn aludojn

oni utiligas ekzemplojn el historio, au el mitologio, el moroj

kaj kutimoj. Parolante, ekzemple, pri korupto, oni bone povas

uzi la antikvan aludon: Azeno sargita per oro transsaltas ec

172

la plej altajn murojn! Kiam oni demandis Voltaire, kia sajnis

al li iu funebra parolado, li respondis: "Kiel la glavo de



Karlo la Granda". Nekomprenite, li aldonis: "Longa kaj

plata".

(10) Ironio (greke eironeia) estas au tropo, nome vortofiguro,

au pensofiguro. En ambau okazoj oni diras la kontrauon

de tio, kion oni pensas, sed oni gin diras tiel kaj en

tia kunteksto, ke la auskultantoj bone komprenas la kasitan

sencon. Pri fripono oni diras, ekzemple, "la bona apostolo"

au "la honestulo"; pri neklerulo oni diras "nia Sokrato".

Tiuj ekzemploj apartenas al kategorio de tropoj. Se la ironio

estas esprimata per tuta frazo au per pluraj frazoj, temas

pri pensofiguro.

La ironio povas esti bonkora, skeptika, bruta, maldolca,

acida, veneniga. Tre forta kaj pika ironio farigas sarkasmo.

(11) Katakrezo (greke katahresis) estas speco de metaforo,

preskau deviga metaforo, kauzita pro la manko de konvena

aparta vorto por signi la ideon. Anst. eltrovi novan vorton,

oni tiel diras "paperfolio". Same oni diras "piedoj" de

podio, de sego, de tablo; au "brakoj" de braksego. La oratoro

estu singarda en la uzado de tiu figuro. Oni ne kreu novajn

katakrezojn, se tio ne estas necesa au tre utila. La katakrezojn,

kiujn la praktiko jam akceptis, oni povas, kompreneble,

libere uzi.

(12) Hipalago (greke hyppalagê) ne estas tre ofta figuro:

oni atribuas al unu vorto de la frazo tion, kion oni fakte

devus atribui al alia vorto de la sama frazo: "Mortiginte

homon per tiu trancilo kulpa, li. . . . ". La vorton kulpa oni

fakte devus meti antau la vorton li, kaj ne rilatigi gin al

trancilo, kiu povas esti nek kulpa nek malkulpa! Tamen,

ankau tiu figuro povas esti bone uzata, se gi sukcesas reliefigi

ion. En la supra ekzemplo gi sendube sukcesas atentigi pri

la uzita rimedo por mortigi homon.

(13) Metonimio (greke metonymia) estas iom simila al

hipalago. Gi estas vortfiguro, uzata por signi iun objekton per

vorto, kiu indikas alian objekton, sed objekton ligitan al la

unua per rilato logika, historia au kutima. Oni povas esprimi

la efikon pere de la kauzo: bela mano anstatau bela skribo;

173


au, inverse, la kauzon pere de la efiko: trinki la morton

anstatau trinki venenon. Same tiel oni povas signi intelektajn

au moralajn ecojn pere de la fizikaj ecoj: esti sen cerbo, sen

koro; au la enhavon pere de la ujo: bona botelo; au la posedajon

per la nomo de persono: Petro estis incendiita.

La metonimio estas pli vulgara, pli populara ol la metaforo.

(14) Eufemismo (greke eufemismos) estas mildigo de iuj

ideoj - malagrablaj, malgojaj, malsimpatiaj - per elekto de

pli dolcaj vortoj. La respekto ofte malebligas, ke oni nomu

la aferojn per iliaj veraj nomoj. Oni, do, elektas malpli krudan

esprimon: forpasi anst. morti, preni anst. steli. . .

(15) Antifrazo (greke antifrasis) estas ironia au ec sarkasma

eufemismo: oni aplikas la mildan vorton al situacio tiel kontraua

al la vera signifo de la vorto, ke ne plu temas pri mildigo

sed pri akrigo, ironiigo de la afero. La antikvaj Grekoj

ne hezitis nomi la estrojn, kiuj mortigis siajn patrojn, patrinojn

au fratojn, Patroama, Patrinama, Fratama.

(b) PENSOFIGUROJ. - Ankau la pensofiguroj estas tre

multnombraj. Jen, mallonge, la cefaj:

(1) Antitezo (greke antithesis) estas figuro, per kiu oni kontraumetas

du malajn ideojn. Ce oposicio oni apudmetas du

kontrastajn vortojn. Se oni esprimas kontrastajn ideojn per

tauge elektitaj frazoj, oni havas antitezon. La kontrasto estas

pli forta, pli evidenta ce antitezo ol ce oposicio.

La antitezo estas unu el la plej belaj retorikaj figuroj. La

esenca elemento de beleco estas la kontrasto. Gi reliefigas la

formojn kaj akcentas la kolorojn en la naturo kaj en ciuj

artobrancoj. Same tiel gi estas ankau bonega rimedo por

reliefigi la ideojn: La vivo de herooj ricigas la historion, kaj



la historio plibeligas la vivon de herooj.

(2) Apostrofo (greke apostrofe) estas figuro, per kiu oni

interrompas sian penson, por direkti sin al personoj, kiuj ne

ceestas au al senvivaj objektoj. La oratoro sufice ofte uzas

apostrofon. Neniu alia figuro estas tiel konvena por esprimi

la pasion kaj por transplanti gin en la korojn de la auskultantoj,

kiel guste la apostrofo. La oratoro, ne povante plu

regi siajn sentojn eksplode elversas ilin. Preskau forgesante

sian publikon, li direktas sin vigle al personoj neceestantaj,

174


al mortintoj, al dioj. Li vokas ilin kiel atestantojn pri la

vereco de cio, kion li diras, kion li sentas. Lia ekscito estas

kulmina. Lia inspiroforto profunda.

La du plej grandaj oratoroj de la antikva mondo - Demosteno

kaj Cicerono - postlasis belegajn ekzemplojn de apostrofoj.

Menciinda estas la apostrofo de Demosteno al la Grekoj,

mortintaj por la patrolando sur la kampo de Maratono. Same

tiel konata estas la apostrofo de Cicerono al la famaj Romanoj

por interesigi ilin pri la sorto de sia kliento Milono (en

la parolado "Pro Milone").

3) Eksklamacio (latine exclamatio) servas por esprimi indignon,

koleron, admiron, timon, miron kaj similajn fortajn

sentojn. La oratoro, cedante al spontana impulso, forlasas sin

al tre viva sento de gojo, surprizo, furiozo. La eksklamacioj

kutime komencigas per iu interjekcio: Ho! Ve! Fi! k.a. Ili

ciam estas eldirataj per pli alta kaj pli forta voco, krom se

temas pri rezignaciaj eksklamacioj, kiuj povas esti tre bone

eldiritaj per voco profunda kaj malforta.

La eksklamacioj estas sufice oftaj en paroladoj tre solenaj.

Ili donas al la parolado patosan karakteron. Tial ili povas esti

uzataj nur post la spirita preparo de la publiko al tia patosa

parteto. Kutime, do, ili trovigas ce la fino de oratora periodo:



"Ho dioj, kiel lin Cezaro amis!" (el la jam citita parolado

de Antonio).

(4) Epifonemo (greke epifonema) estas aparta kategorio de

eksklamacio, eldirita per tuta frazo. Gi entenas profundan

penson au generalan maksimon, kiel rezulton de la antaua

rezonado. Jen ekzemplo: "Kaj la vizagon volvinte en mantelo,

ce la bazo de la Pompeo-statuo, kiu sangversis dume, jen

Cezaro la granda falis. Ho kia falo, miaj samlandanoj! Falegis



tiam mi kaj vi, ni ciuj, dum la sanga perfido baumis venke!"

(el parolado de Antonio super la kadavro de Cezaro, vidu la

Aldonon); au: "Benata estu la tago, kaj grandaj kaj gloraj

estu giaj sekvoj!" (el parolado de D-ro Zamenhof ce la kongreso

en Bulonjo-sur-Maro).

(5) La retorika demando estas tia demando, kiun la oratoro

faras al publiko au al kontrauulo, sed al kiu li au tute ne atendas

respondon, au mem donas la respondon, au la respondo

175


venas de la kontrauulo au de la publiko en formo de aplaudoj,

krioj, neado k. s. La retorika demando ne nur vivigas la stilon,

sed ankau, precipe se la publiko reagas, vivigas kaj ekscitas

la tutan atmosferon de la parolado. En sia parolado Brutus

starigas plurajn demandojn al la publiko, kaj li finas tiun

parton per la demando: "Kiu el vi estas tiel malnobla, ke li



ne amas sian patrujon? Se iu, li parolu, car lin mi ofendis!".

Ci tie la publiko devus reagi, sed Brutus, iom nelerte, anstatau

fakte fari pauzeton por doni al la publiko la tempon respondi,

mem daurigas dirante: "Mi pauzas por 1a respondo". Nun

la publiko reagas, sed la efekto ne estas tiel bona, kiel gi

povus esti sen la lasta frazeto de Brutus. Antonio, multe pli

lerta oratoro ol Brutus, ankau starigas plurajn demandojn al

la publiko. Sed li lasas tiujn demandojn neresponditaj, au li

lerte elvokas spontanan respondon de la auskultantoj (121).

(6) Komunikacio (latine communicatio) estas tia demando,

per kiu la oratoro kvazau konsultus la jugistojn au la

kontrauulon, por devigi ilin favore respondi al lia tezo:



"Kion, do, estus devinta fari la akuzito?". La respondo, pro

la antaua argumentado, devas esti, ke la akuzito nepre ne

povis agi alie ol li fakte agis.

Sub komunikacio oni komprenas ankau la identigon de la

oratoro kun la defendata afero au persono, ekzemple se advokato,

parolante pri sia kliento, diras: "Oni akuzas nin. . . . "

(7) Enumeracio (latine enumeratio) estas tre ofta pensofiguro:

la oratoro mallonge resumas ciujn cefajn rezultojn

de la antaua argumentado por prezenti ilin ankoraufoje en

bela ordo kaj tiel pli forte trafi la spiritojn. En la sama

parolado oni povas plurfoje uzi enumeracion. Estas ec konsilinde

tion fari post ciu parto, enhavanta plurajn argumentojn,

au traktanta plurajn flankojn de la problemo. Por ke la enumeracio

estu trafa, oni observu jenajn regulojn: 1) la resumo,

estu tre mallonga; 2) oni ne ripetu la argumentojn, sed nur

la rezulton, do la konkludon de la argumentado; 3) unu fakto

senpere sekvu la alian, tiel ke ili logike vicigu unu post la

alia; 4) la generala ideo, la plej forta konkludo, devas trovigi

ce la fino de la enumeracio.

_______


(121) Vidu la Aldonon, p. 250, 253, 254.

176


(8) Koncedo (latine concessio) estas figuro, per kiu la oratoro

cedas en kelkaj punktoj au pri kelkaj faktoj al sia kontrauulo,

kvankam ili estus kontesteblaj. Tion la oratoro faras

por pruvi, ke malgrau tiuj faktoj au punktoj nekontestitaj,

li tamen pravas. La figuro estas bona por montri toleremon

kaj tiel akiri la simpatiojn de la auskultantoj. Gi, cetere,

taugas ankau por resti en la kadroj de la cefaj argumentoj,

por ne perdi la tempon diskutante ne tro gravajn aferojn. Oni

memoru, ke ofte la kontrauulo intence akcentas bagatelajojn

kun la celo devojigi la oratoron al sfero negrava, kaj por bati

lin des pli facile sur la cefa batalkampo.

(9) Gradacio (latine gradatio) estas figuro, per kiu oni amasigas

plurajn ideojn, ordigas ilin lau la interna forto, kaj

eldiras ilin unu post la alia tiel ke la plej forta estas eldirata

ce la fino. Ce enumeracio temas pri resumado de la antauaj

konkludoj surbaze de la antaua argumentado; la gradacio ne

estas resumo, sed tute simpla laugrada vicigo de ideoj:

"Zamenhof estis nobla en animo, granda en pensoj, genia en

sia intuicio. . . . La gradacioj estas ciam eldirataj per

laugrada sangado de la voco, en logika dependeco de la

gradacia enhavo.

(10) Interrompo estas intenca cesigo de la idedisvolvado

por transpasi al alia ideo, kies ekspliko pliklarigos la interrompitan.

La intertompo estas kelkfoje vere necesa. Se oni

uzas gin tro ofte dum la sama parolado, gi lacigas la auskultantojn

kaj iel akvigas la tuton. Precipe oni atentu, ke la

interrompo ne estu tro longa. Povus, nome, facile okazi, ke

la auskultantoj forgesos la cefan penson. Ec pli, la oratoro

mem povas trovigi en embaraso: li, eble, ne scios reveni al

sia forlasita ideo!

(11) Hiperbolo (greke hyperbolê) estas retorika figuro, per

kiu oni troigas la aferon, uzante vortojn, kiuj lau sia preciza

senco estus mensogaj, sed helpe de la kunteksto ili donas

gustan valoron al la esprimita ideo. Jen ekzemplo de hiperbolo:



"Li diris pli da mensogoj ol kiom da sableroj trovigas

sur la marbordo!".

(12) Litoto (greke litotês, de la radiko litos, malgranda)

estas la malo de hiperbolo. Gi utiligas esprimojn, kiuj mal-

177


fortigas la penson, sed kun la celo komprenigi pli ol oni fakte

diras. Litoton oni precipe uzas por maski modestecon. Antonio

diras en la citita parolado: "Mi oratoro ne estas kiel Brutus",

kvankam li estas multe pli ruza oratoro ol Brutus. Kiam

Zamenhof, parolante pri la Unua Universala Kongreso, diris:

"Modesta estas nia kunveno", fakte li volis akcenti gian

gravecon. Tiun penson li esprimis aliloke: "Ni konsciu bone



la tutan gravecon de la hodiaua tago".

La retorikaj figuroj donas aromon al la parolado. Sendube!

Sed oni ciam memoru, ke tro da spico faras la mangajon

malbongusta! Nur modesta utiligo de la figuroj, utiligo

adekvata al la enhavo de la parolado kaj al ciuj eksteraj

cirkonstancoj, estas vere bona. Kiom da figuroj kaj kiujn el

ili la oratoro uzu, oni ne povas diri. Tio dependas de lia persona

gusto kaj bontrovo. Granda oratoro farigos pli granda

per tauga uzado de la retorikaj figuroj. Malbona oratoro

montrigos ankorau pli malbona, se li malbone utiligos ilin! (122).


1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   19


Elŝuti 2.27 Mb.

  • 4. VESTA JO
  • INTELEKTAJ ECOJ DE LA ORATORO I. GENERALA KAJ SPECIALA KULTUROJ
  • 2. LINGVA KULTURO

  • Elŝuti 2.27 Mb.