Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kun aparta konsidero al esperantlingva

Elŝuti 2.27 Mb.

Kun aparta konsidero al esperantlingva




paĝo10/19
Dato15.03.2017
Grandeco2.27 Mb.

Elŝuti 2.27 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   19

FIZIKAJ ECOJ DE LA ORATORO

I. ASPEKTO

Estas neeble diri kian fizikan aspekton devus havi la

oratoro. Por farigi oratoro fakte ne estas postulataj apartaj

fizikaj kvalitoj. Bona oratoro povas esti alta au malalta, juna

au maljuna, dika au maldika. Lia fizika aspekto ne multe

gravas, se li scias adapti al gi sian parolmanieron, sian sintenon,

sian eksterajon kaj precipe sian vocon. Cefa afero estas

eviti la malproporcion. Tre malalta homo, ekzemple, aspektos

ridinde, se li eluzos sian plenan vocon kaj preskau kriegante

faros la tutan paroladon. Same tiel ridinda aspektus grandegulo,

kiu daure parolus per ia milda, dorlota voco. Malalta

homo devas atenti sian malaltecon kaj klopodi korekti gin.

Tiucele li povas tre bone uzi malgrandan podion, se li ne

havas okazon paroli de sur loko, troviganta almenau iom

super la nivelo de la audantaro. Aliflanke, tro alta homo

devas nepre eviti paroli de sur altaj podioj kaj katedroj. En

ambau kazoj temas pri paroladoj farataj starante, do pri tipaj

paroladoj. Se oni parolas sidante, kio regule okazas en la

universitatoj kaj en aliaj lernejoj, tiam la sidloko de la

parolanto devas trovigi iom pli alte ol la sidlokoj de la

auskultantoj.

Se oni ne povas starigi pozitivajn postulojn pri la aspekto

de la oratoro kaj pri liaj fizikaj ecoj generale, tamen oni povas

137


diri ke iuj ecoj estas nepre necesaj al la oratoro. Homo muta,

balbutanta, forte siblanta tute certe ne povas esti oratoro.

Ankau aliaj fizikaj mankoj povas tre malfaciligi la taskon de

personoj, kiuj deziras paroli publike. Blindeco, plena au

parta surdeco, au alia grava fizika manko povas prezenti

seriozajn malhelpojn. La oratoro devas atenti sian auskultantaron,

li devas sencese rigardi gin, vidi giajn reagojn,

audi la eventualajn rimarkojn, altrudi iamaniere sian

personecon al gi. Personoj kun grandaj fizikaj mankoj tion

ne povas fari, au ne povas fari komplete. Tial ili havas pli

da malfacilajoj kiel oratoroj, ol normalaj homoj sen fizikaj

mankoj.


2. VOCO

La cefa fizika eco de la oratoro, eco sen kiu orataro ne

estas imagebla, estas la voco.

Gi estas la tuto de sonoj, kiujn produktas la vibrado de la

vocaj kordoj pro la aerpremo, eligata el la pulmoj tra la

laringo en la faringon, kaj de tie tra la buso kaj la nazo

eksteren. Tiu vockrea aparato estas tre komplika kaj delikata.

Ci tie suficas diri, ke la voco estas formata en la laringo,

kies kavo estas dividita en du partoj pere de la mallarga

aperturo de la gloto. En la laringo trovigas la vocaj kordoj,

konsistantaj el elasta, fibra histo. Multnombraj mukecaj

glandoj ekzistas en la membrano de la laringo, speciale en

la epigloto. En la laringo trovigas pluraj muskoloj, kies

tasko estas streci au malstreci, proksimigi au malproksimigi

la vocajn kordojn. Kiam la aero, eligata forte el la pulmoj

tra la gloto vibrigas la vocajn kordojn, tiam ili ritme ekmovigas

kaj pro siaj longeco, largeco kaj streciteco - principe

tute same kiel ce la muzikaj instrumentoj - produktas

diversajn sonojn. La superglotaj kavoj de la laringo, de la

faringo, de la buso kaj de la nazo formas la sonorajn skatolojn,

rolas kiel resonujoj kaj modifas la tonon. Certe ankau

la subglotaj kavoj, nome tiuj de la traheo kaj de la brusto

influas almenau parte la kvaliton de la tono, sed ankorau ne

estas sufice esplorite en kiu senco precize kaj gis kiu grado.

La voco posedas difinitajn kvalitojn, kiuj varias ne nur de

sekso al sekso, de infanago al plenago, sed ankau de individuo

138

al individuo. Ec la sama individuo povas variigi la ecojn de



sia voco.

Precipe oni distingas la intensecon, la altecon, la tembron

kaj la flekseblecon de la voco.

La intenseco de la voco dependas de la vibra amplitudo,

rezulte de la elspirata aerpremo. La alteco de la voco dependas

de la nombro de vibroj en sekundo (frekvenco) kaj gi havas

certajn limojn. La vockordoj de la infanoj estas pli mallongaj

ol tiuj de la plenaguloj. Ce la viroj ili estas longaj proksimume

15 milimetrojn, dum ce la virinoj ili estas longaj

proksimume nur 11 milimetrojn. Tial la infanoj havas pli

altajn vocojn ol la plenaguloj, kaj la virinoj pli altajn ol la

viroj. La tembro de la voco dependas de la harmoniaj

kromsonoj de la eligata ceftono. Fine, la fleksebleco de la

voco dependas de la rapideco, lau kiu oni povas sangi la

strecitecon de la sonkordoj.

Ciujn ci-kvalitojn de la voco la homo povas konscie reguligi

gis certa grado. Oni povas paroli pli au malpli forte, se oni

elspiras pli au malpli intense la aeron el la pulmoj. Oni povas

paroli pli au malpli alte, vibrigante pli au malpli ofte (rapide)

la vockordojn. Same tiel oni povas doni al la voco, gis certa

grado kompreneble, varian koloron. La voco povas soni martele

bate, trancile akre, torente potence, sed oni povas ankau

mildigi gin al preskau veluraj susuroj. Tiamaniere oni povas

doni al tiu fleksebla instrumento la plej delikatajn nuancojn.

La homaj vocoj dividigas je du grandaj kategorioj: la viraj

vocoj kaj la virinaj vocoj. La viraj vocoj estas pli profundaj,

dum la virinaj estas pli altaj. Generale, virina voco estas

proksimume je oktavo pli alta ol la vira. Lau la alteco de la

voca registro, oni dividas la du cefajn kategoriojn je tri

subkategorioj. La tenora voco ce viroj kaj la soprana ce virinoj

estas la plej altaj. La mezaj registroj estas baritono ce viroj

kaj mezosoprano ce virinoj. La malplej altaj registroj estas

baso ce viroj kaj kontralto ce virinoj. Ciu el tiuj vocoj kutime

havas la amplekson de dektri au dekkvar tonoj, sed multaj,

precipe la gekantistoj, havas pli ampleksajn registrojn. Estas

notita ec tute nenormala kazo de kantisto, kies voca registro

estis kvin oktavoj.

Kiu el tiuj vocoj estas la plej tauga por la oratoro ?

139

Sajnas, ke el ciuj vocoj - kaj viraj kaj virinaj - la plej



tauga estas la baritona. La virinaj vocoj generale estas tro

altaj, pli malfortaj kaj ne tre sonoraj. El la viraj vocoj, la

tenoro sendube estas tre tauga por lirika kantado, sed iom

laciga por longa parolado. Aliflanke, la baso povas bonege

taugi por pezaj, gravaj paroladoj, sed gi estas maloportuna

por la plej granda parto de aliaj paroladoj. Male la baritono,

kiu povas kaj levigi al registroj de tenoro kaj mallevigi al

tiuj de baso, sajnas la plej tauga oratora voco.

Tiurilate ankorau unu punkto estas konsiderinda. La oratoro

nepre devas havi la eblecon levi kaj mallevi sian vocon dum

la parolado. Li devas adapti ne nur la rapidecon kaj la intensecon,

sed ankau la altecon de sia voco al la enhavo de la

frazo. Por povi tauge altigi au malaltigi la vocon, li devas cefe

uzi la mezajn registrojn de sia propra voco, tiel ke li povu

facile, kiam necese, preni la pli altajn au la malpli altajn.

Ankau el tiu vidpunkto la baritona voco pleje konvenas. Gi

estas la normala, meza homa voco, kiu, sekve, sengene povas

iom altigi au malatigi. Kontraue, la personoj kiuj havas basan

vocon devos generale paroli en la plej altaj registroj de sia

voco. Ili do malfacile povos gin levi, kiam la enhavo tion

postulos, kaj preskau neniam ili povos uzi siajn plej profundajn

tonojn. Inverse, por la tenoroj estas konsilinde uzi la plej

malaltajn registrojn. Tio malfaciligos la pluan malaltigon kaj

aliflanke ankau ili malfacile povos uzi iujn tonojn - siajn

plej altajn. Sekve, kaj la basoj kaj la tenoroj havas malavantagojn

kompare kun la baritonoj, kiuj ciam povas preskau

plene eluzi la tutan amplekson de sia voca registro. Tio,

kompreneble, ne signifas, ke homoj havantaj basan au tenoran

vocon, ne povas esti bonaj oratoroj. Tio nur signifas, ke

baritonoj povas pli konvene eluzi sian vocon.

El la virinaj vocoj, pro la samaj kauzoj, la mezosopranoj

estus la plej taugaj. Konsiderante, tamen, la troan altecon de

ciuj virinaj vocoj, oni povas taksi la kontraltan vocon pli

konvena. Bela, sonora kontralto, ec se gi mallevigas al la plej

malaltaj tonoj, ne genas.

Ciu oratoro - senkonsidere al la voco, kiun li posedas -

devas sencese flegi tiun instrumenton de sia arto. Bedaurinde,

la granda plimulto de personoj, kiuj parolas publike, dedicas

140

preskau nenian atenton al sia voco. Ili ne uzas gin por



plifortigi au por mildigi la sencon de siaj vortoj; ili ne

utiligas la vocon por meti la punktojn, komojn, dupunktojn

kaj la aliajn interpunkciojn. Ili entute bagateligas la vocon kaj

malatentas gian signifon en la parolado. Ne temas, kompreneble,

ci tie pri la korektado de vocaj mankoj, kiaj, ekzemple,

la fajfado, siblado, au ec balbutado. Temas pri normalaj

vocoj, kiuj havas neniun specialan mankon, sed kiuj ankau

ne estas flegataj.

Ne estas eble doni precizajn regulojn pri la ciuflanka eluzo

de la voco en la parolado. Gi ne estas ebla, unue, tial, car

ne nur la diversaj specoj de paroladoj, sed ankau ciu unuopa

parolado kaj ciu aparta frazo, ec ciu vorto postulas apartan

nuancon de la voco. Due, en la kadro de kelkaj generalaj

principoj, ciu oratoro devas mem esplori la eblecojn de sia

voco kaj tauge eluzi tiujn eblecojn en diversaj cirkonstancoj.

Estas, tamen, eble atentigi al kelkaj gravaj flankoj de la

pritraktata afero. Precipe oni devas atenti al la alteco, al la

rapideco, al la intenseco kaj al la koloro de la voco.

Jen kelkaj konsiloj koncerne tiujn punktojn.

(a) La alteco de la voco dependas, ni vidis, de la nombro

de la vibroj. Tute egale kiun vocon posedas iu persono,

li tamen generale povas paroli en pli altaj au pli malaltaj

tonoj.

Multaj oratoroj ne atentas tiun fakton. Plej ofte ili parolas



monotone, ciam per la sama alteco de voco. Kutime tio estas

la meza alteco. Tamen, ekzistas ankau oratoroj, kiuj, cu pro

ekscitigo cu pro alia kauzo, inklinas paroli per la plej altaj

tonoj de sia voco. Dum la tuta parolado, kiu ofte dauras ec

pli ol horon, ili per sia alta voco traboras la orelojn de la

auskultantoj, kiuj sentas post ioma tempo vere fizikan dolo-ron.

Aliaj parolantoj komencas ciun frazon per malpli alta

tono kaj finas gin per la plej alta. Tio okazas tute senpripense

kaj sensence. Post kelka tempo la auskultantoj ne plu kapablas

sekvi la ideojn de tia oratoro, car ili nur audas konstantan,

monotonan vocon, kiu regule, endormige levigas de

ciam sama tono al alia, denove ciam sama tono. Aliaj

personoj, parolante publike, komencas ciun frazon per iu

malalta tono, altigas la vocon gis la mezo de la frazo kaj

141

malaltigas gin denove ce la fino. La voco, do, similas al bela,



regula parabolo. Sed ankau en tiu ci okazo la oratoro ne

atentas la enhavon. Senkonsidere al la senco de la frazo, li

tute regule altigas kaj malaltigas sian vocon. Tiu voca

"dancado" okazas tute sendepende de la eldirataj pensoj.

Multaj oratoroj ne scias meti punkton kaj la aliajn interpunkciojn.

Ili simple elversas vorton post vorto, frazon post

frazo, ciam lau la sama maniero.

Bona oratoro kutime komencas sian paroladon per meza

alteco. Se ne temas pri baritono au pri mezosoprano, la oratoro

au oratorino komencu sian paroladon per tono, kiu pleje

proksimigas al la meza homa voco, sed kiu tamen ebligas

altigi au malaltigi almenau iom la vocon, kiam tio montrigas

necesa. Tiu komenca mezeco estas tre oportuna ne nur tial,

car gi ebligas la postan altigon au malaltigon de la voco por

substreki gravajn pensojn, sed gi ankau ebligas al la oratoro

bone kontroli la ehon de sia voco en la salono au en alia loko,

kie li parolas. Se la oratoro jam konas la ejon, se li jam

plurfoje parolis tie, tio sendube plifaciligas la komencan fikson

de la vocalteco. Sekve li povas komenci per iom pli alta au

iom pli malalta voco, depende de tio, kiu alteco plej bone

taugas por la konkreta ejo. Sed, se la oratoro ne konas la

ejon, li nepre devas komenci per meza tono, observi kiel lia

voco "sonas" kaj eventuale sangi la tonon post kelkaj frazoj.

La diversajn tonaltecojn de sia voco la oratoro povas kaj

devas plej large utiligi. En la plej fortaj, plej dinamikaj, plej

gravaj partoj de la parolado estas necese altigi la vocon. Tiu

altigo kutime estas akompanata de samtempa fortigo de la

voco kaj plirapidigo de la parolado. Tio, tamen, ne ciam

okazas. Kelkfoje oni altigas kaj plifortigas la vocon, eble oni

ec plirapidigas la paroladon, kaj ankau la fina, kulmina

penso de iu parto estas, eble, elparolata per voco plej forta

kaj plej alta, sed la vortoj de tiu frazo estas eldirataj malrapide,

tre klare, iom dise unu de la alia, por ke ciu el ili

profunde enpenetru en la cerbojn de la auskultantoj. Alian

fojon estas necese laugrade, iom post iom, altigadi kaj plifortigadi

la vocon, sekvante sencese la plifortigon de la argumentado,

sed antau ol eldiri la finan, konkludan frazon, oni

faras mallongan pauzon kaj tiam per malpli alta, malpli forta

142

voco, tre malrapide oni elparolas la cefan penson tre klare.



La pauzeto sendube vekas la atenton de la auskultantoj kaj

la kontrasto inter la antaulasta frazo, eldirita en la plej alta

tono, kaj la lasta kun subita malaltigo de la voco, tute certe

efikas bone: la publiko memoras la penson.

Estas konsilinde eldiri la emociajn, kortusajn partojn de la

parolado en la pli malaltaj registroj de la voco. La koloro de

tiuj voctonoj estas ciam pli mola, pli dolca, iel karesa, velure

delikata. Tial guste la malaltaj tonoj tre taugas por influi la

koron, por elvoki homecajn sentojn. Paroli ce enterigo de

amiko au kamarado en altaj registroj estas preskau neeble

kaj en ciu okazo nekonvene. Male, paroli en dolcaj, profundaj

tonoj antau la armeo, estas ankau preskau neeble kaj en ciu

okazo nekonvene, ec ridinde. Inter tiuj du ekstremoj trovigas

amaso da nuancoj. Ec dum funebra parolado oni povas uzi

la pli altajn tonojn, se temas, ekzemple, pri politika funebra

parolado, se el la morto de iu persono oni deziras tiri politikan

kapitalon - afero, kiu bedaurinde okazas sufice ofte! Aliflanke,

preskau ne ekzistas parolado, kiu ne enhavus ankau

kortusajn partojn. Advokato pledanta antau tribunalo, pastro

predikanta en pregejo, politikisto parolanta en parlamento,

sciencisto evoluiganta sian penson en akademio, popoloratoro

en amaskunveno. . . . ciu oratoro regule havas en sia parolado

almenau kelkajn partetojn, kiuj direktigas pli al la koro ol

al la cerbo de la auskultantoj. La tono kaj la koloro de tiuj

partetoj devas esti adekvata al la enhavo. Se ne, la malproporcio

mortigas la ideon.

Por ciuj aliaj partoj de la parolado - do por tiuj, kiuj

estas nek dinamikaj nek kortusaj - oni devas uzi la mezajn

registrojn, alterne iom altigante kaj malaltigante la vocon

kaj tiel envolvante la vorton en taugan muzikon. Precipe

dum la rakontaj partoj, dum la vicigado de simplaj pruvoj

oni uzu la mezajn registrojn. Nenio estas pli ridinda ol la

malproporcio inter ordinara, kelkfoje ec banala enhavo, kaj

la emfazo de la voco. Paroli, ekzemple, pri simpla persona travivajo,

per alta kaj forta voco, akcentante patose ciun vorton -

impresas vere ne nur ridinde, sed ankau iom stulte. La

publiko prave opinias, ke la parolanto ne kapablas distingi

malgravajon de gravajo, ke lia inteligenteco, estante tro

143

modesta, konsideras ian ajn bagatelajon mondoskua problemo.



(b) La rapideco de la parolado havas unuarangan signifon

por la sukceso. En la ciutaga vivo oni renkontas homojn, kiuj

parolas tre rapide, sed ekzistas ankau personoj, kiuj esprimas

sin tre malrapide. Tio dependas kaj de la naturo kaj de la

kutimo. En la nordaj landoj oni kutime parolas pli malrapide

ol en la sudaj, sed oni povas trovi ankau en la nordo multajn,

kiuj parolas rapide kaj, inverse, en la sudo same tiel multajn,

kiuj parolas malrapide.

Ankau inter la grandaj oratoroj trovigis tiaj, kiuj parolis

tre rapide (precipe en Italio) kaj tiaj, kiuj parolis malrapide.

La rapideco de la parolado parte dependas de la bona kono

de la lingvo. Ju pli ofte oni uzas iun lingvon, ju pli intime

oni konatigis kun ciuj giaj nuancoj, des pli facile la penso

trovas adekvatan esprimon, des pli rapide oni povas paroli.

Se la parolanto devas cerbume serci la vorton, se li hezitas

inter du au pluraj vortoj, car li ne konas sufice ilian signifon,

tute certe li ne povos rapide paroli. Tial estas tre malfacile

paroli en fremda, ne sufice konata lingvo. La parolanto, en

tiu okazo, estas devigata ne nur uzi nur tiujn vortojn, pri kiuj

li disponas, sed li ankau riskas uzi ilin malkorekte. Tio hezitigas

lin kaj devigas lin paroli tre malrapide, malflue. Gi antau

cio rilatas al ciuj fremdaj naciaj lingvoj, kiuj pro siaj teruraj

malfacilajoj estas preskau neellerneblaj por alilandanoj (119).

Gi ne koncernas la Internacian Lingvon, kiun ciu persono

povas bone ellerni en multe pli mallonga tempo ol sian

propran nacian literaturan lingvon.

En ciu okazo bona scio de la lingvo ebligas rapidan asociigon

inter la vorto kaj la ideo, kaj tial gi estas antaukondico

de plena regado super la rapideco.

Se oni esceptas la eventualajn difektojn kaj mankojn de la

vocorganoj, ciu persono povas atingi - per pli au malpli

longa ciutaga ekzercado - sufice grandan rapidecon de la

lingvo. Oni devas laute legi bonajn tekstojn, precipe skribitajn

paroladojn de grandaj oratoroj, klopodante atingi kiom eble

_______

(119) El vidpunkto de retorikaj postuloj, la kriterio pri lingvoscio



estas, kompreneble, multe pli severa.

144


plej grandan rapidecon, sed atentante tamen, ke plena klareco

estu konservita. Tiel oni sukcesos tute certe alkutimigi la

langon al rapida elparolo de la vortoj kaj de la frazoj. Kiam

oni atingas tion, tiam facile oni povas konscie reguligi la

rapidecon. Bona kuranto, ja, povas iri tre malrapide, se li

tion volas, sed peze movigema homo neniam povas farigi

bona kuranto!

Multaj personoj, kiuj parolas publike, tute ne atentas la

rapidecon de la parolado. Ili parolas au rapide au malrapide

lau sia kutimo el la ciutaga vivo, sen ia ajn konsidero al la

enhavo de la parolado au de gia parto, al la ejo en kiu ili

parolas, al la nombro kaj konsisto de la publiko k.t.p. Kaj

tamen, ciuj ci faktoroj estas decidigaj por la elekto de tauga

rapideco.

Ofte okazas, ke oni parolas ne nur monotone, sen iu ajn

modulado de la voco, sed ankau tro malrapide dum la tuta

parolado. Estas audeblaj paroladoj, en kiuj la parolanto ne

uzas pli ol 40 vortojn en minuto. Kaj tio dauras ne dum

parteto de la parolado, sed dum la tuta tempo. La enuiga,

malrapida voco de la parolanto - senkonsidere al la ideoj

kiujn li esprimas - elvokas dormemon kaj oscedojn, kauzas

malatenton. Des pli, ke la plimulto de la publiko regule finas

en sia menso la frazon de la oratoro pli frue ol li mem!

Alia tipo de publika parolanto estas tiu, kiu parolas tro

rapide: kelkfoje gis 180, ec gis pli ol 200 vortojn en unu

minuto. Ankau tia parolanto, se li konstante uzas tiun

grandegan rapidecon, faras eraron. Li, unue, riskas ne elparoli

klare la vortojn kaj tial esti nekomprenata ec de la plej

atentaj auskultantoj. Due, li riskas miselparoli la vortojn kaj

tiel elvoki tute alian ideon. Fine, la monotona torenta elverso

de vortoj elvokas post iom da tempo la malatenton de la

publiko. La auskultantoj, kiuj komence klopodis sekvi la

parolanton, lacigas, ne plu sekvas liajn pensojn, sed nur de

tempo al tempo kaptas kelkajn vortojn au kelkajn frazetojn.

Bona oratoro konscie reguligas la rapidecon de sia parolado.

Supozante, ke li ekregis bone kaj la lingvon kaj la langon, li

povas decidi kiel rapide li parolos en diversaj cirkonstancoj.

Li havas je dispono vere grandan skalon: de 60 gis proksimume

180 vortoj en minuto!

145


Kiel, do, paroli? Cu rapide au malrapide?

Antau ol respondi al la demando, estas necese scii kian

impreson donas la meze rapida kaj kian la meze malrapida

parolmaniero.

Oratoro, kiu parolas prefere malrapide, impresas kiel homo,

kiu ellernis parkere certajn frazojn au la tutan paroladon;

kiel homo, kiu antau la publiko nur klopodas rememori pri la

hejme preparita teksto; kelkfoje kiel homo, kiu malfacile kaj

peze pensas, kiu malfacile kreas. Krome, la malrapideco nepre

nervozigas tiujn auskultantojn, kiuj rapide pensas.

Oratoro, kiu prefere parolas rapide, impresas kiel homo,

kiu antau la publiko formas sian penson kaj vestas gin en

konvenan lingvan vestajon. Tial li estas pli senpera, pli

proksima al la publiko. Lia scio kaj plena rego de la priparolata

afero estas pli evidenta. Oni rimarkas, ke li bone konas

tion, pri kio li parolas, ke la afero estas al li plene klara.

Cio ci estas tre grava el psikologia vidpunkto. La oratoro

devas ne nur esti klera kaj firma, sed ankau lasi impreson de

firmeco, de certeco, de klereco. Tio sendube helpos al li en la

argumentado.

Bona flanko de malrapida parolado estas, ke gin la publiko

facile komprenas. Guste la nekompreneblo estas ofta risko de

rapida parolado. Tial oratoro, parolanta malrapide, devas

eviti ripeti la penson, car li povas kun granda versajno

kalkuli, ke gi estis bone audita de la granda plimulto. Male,

oratoro parolanta rapide, devas bone atenti cu almenau la

senco de liaj vortoj estis komprenita. Se li, observante la

publikon, konstatas, ke grava parteto de lia parolado estis

neaudita au nekomprenita de la publiko, li devas ripeti la

saman penson, eventuale per aliaj vortoj, antau ol daurigi.

Se ne, li riskas resti nekomprenita en la sekvaj partoj, car lia

parolada ceno estas interrompita en la menso de la publiko.

Kaj la rapida kaj la malrapida parolado havas, do, siajn

bonajn kaj malbonajn flankojn. Lerta oratoro utiligas abunde

nur la bonajn flankojn de ambau.

Kiel menciite, pluraj eksteraj faktoroj influas la elekton

de tauga rapideco. En fermitaj ejoj principe oni povas paroli

iom pli rapide ol sur placoj kaj aliaj malfermitaj lokoj. En

grandaj ejoj oni parolas malpli rapide ol en malgrandaj

146


salonoj au cambroj. Ju pli granda estas la ejo, des pli forta

devas esti la voco, kaj des pli malrapida la parolado. Ankau

la nombro de la auskultantoj ludas tiurilate sian rolon. Se

la publiko estas multnombra, oni devas paroli malpli rapide.

Kontraue, se la publiko ne estas multnombra, kvankam gi

eble trovigas en granda salono, tiam oni povas paroli pli

rapide. Se oni uzas megafonojn, kio hodiau tre ofte okazas ne

nur en la grandaj popolkunvenoj sur malfermitaj surfacoj,

sed ankau en diversaj kongresoj kaj konferencoj, tiam nepre

oni parolu pli malrapide. La paso de la voco tra la plilautiga

aparato parte konfuzas la sonojn kaj malklarigas la vorton.

Por konservi la klarecon - tiun cefan econ de la elparolo -

estas tre konsilinde eldiri la paroladon pli malrapide, ol se

oni parolas rekte al la publiko.

Aliaj faktoroj, internaj, dependantaj de la enhavo mem de

la parolado, ankau diktas la rapidecon. Car la oratoro devas

havi largajn eblecojn rapidigi au malrapidigi sian paroladon

- kion postulas la senco de la eldirataj ideoj - estas bone

komence uzi mezan rapidecon. Se oni konsideras la suprajn

eksterajn faktorojn, oni facile komprenas, ke tiu meza rapideco

estas relativa. Temas ciam pri meza rapideco, kondicita

de ciuj eksteraj faktoroj, do, de la ejo, de la nombro kaj

konsisto de la publiko, de la fakto cu oni uzas megafonojn

au ne. La meza rapideco en granda ejo estos, fakte, pli

malgranda ol la meza rapideco en malgranda ejo. Same tiel

la meza rapideco en faka prelego antau nur fakuloj, estos

sendube pli granda ol la meza rapideco pri sama temo antau

samnombra nefakula publiko.

La meza rapideco dependas ne nur de la generala klereco de

la publiko, sed ankau de gia lingva klereco. Ju pli la publiko

estas alkutimiginta auskulti diversajn paroladojn, ju pli ofte

la publiko auskultis la koncernan oratoron, des pli rapide li

povas paroli. Se la generala klereco de la publiko estas

malalta, ankau gia lingva klereco estas malalta. Tio devigas

la oratoron ne nur uzi pli simplajn esprimojn kaj tial, ofte,

rezigni pri belaj pensoj, sed ankau paroli pli malrapide.

Kelkfoje - precipe se la lingvo de la oratoro estas pli au

malpli fremda al la publiko - la lingva klereco de la publiko

estas pli malalta ol gia generala kulturo. Precipe en tiu okazo

147


la oratoro ne eraru! Li ne reguligu la rapidecon surbaze de

la generala klereco de la publiko, sed surbaze de gia lingva

klereco.

Pro tiuj kauzoj la meza rapideco de esperantlingva parolado

devas esti iom pli malgranda - almenau nuntempe, pro la

hodiaua lingvonivelo de la esperantistaro - ol samspeca

parolado, farita en nacia lingvo antau samnacianoj. Tiurilate

oni, tamen, ne troigu. Oni ne forgesu, ke Esperanto estas

treege klara lingvo, kun multaj vokaloj, kun tre tauga akcento

sur la antaulasta silabo, kun granda nombro da vortoj,

finigantaj je vokaloj! Cio ci faras Esperanton treege tauga

lingvo por publikaj paroladoj. Se oni bone akcentas la vortojn,

se oni ne forgesas la malfortajn kromakcentojn en la kunmetitaj

vortoj kaj, precipe, se oni ne "kantas" la lastan

silabon (kiel tion faras kelkaj personoj ne povantaj forgesi

la akcenton de sia nacia lingvo), tiam la granda klareco kaj

sonoro de la lingvo permesas paroli ec tre rapide, kvankam

inter la auskultantoj trovigas personoj, kiuj ne ekregis plene

la lingvon. La oratoro tamen estos bone komprenita!

Se la oratoro komencas paroli meze rapide, li povas bone,

tuj en la komenco, rimarki cu la rapideco taugas kaj, se

necese, li povos gin gustigi. Poste, en la plua evoluigo de

siaj pensoj, li parolos pli rapide precipe en la partoj, kiam li

devos altigi la vocon. En la partoj fortaj, tre dinamikaj,

amasigante la vortojn por doni la necesan koloron al svelinta

penso, la oratoro parolos pli rapide. Ofte okazas, ke unuopa

vorto preskau perdas sian ordinaran sencon, sed ke pluraj

tiaj vortoj, vicigitaj rapide unu post la alia, elvokas tian

senton kaj tian koncepton, kiu ne identas al la adicio de ciuj

tiuj vortoj, prenitaj unuope. Temas pri preskau impresisma

efiko. En tiaj okazoj, kompreneble, estas ne nur nenecese

paroli malrapide, apartigante klare vorton de vorto, sed tio

ec estus granda eraro. Ne gravas ci tie la preciza senco de ciu

unuopa vorto, sed gravas ilia komuna impreso, la generala

koloro kiun ili produktas kiel tuto. Guste tial estas necese

elparoli ilin torente rapide. Sed, kiam oni atingis la necesan

agordon, kiam venis la momento por eldiri la kulminan

penson de la koncerna paroladparto, tiam oni devas subite

malrapidigi la paroladon, elvoki tiamaniere la atenton al io

148


grava, kio sekvos, kaj tiam malrapide eldiri la cefan ideon.

Oni nepre devas malrapide paroli, kiam oni, legante, citas

ion, car la skriba stilo estas ciam pli peza ol la parola stilo.

Same tiel oni devas malrapide elparoli ciferojn, diversajn

formulojn, nomojn de personoj, de verkoj, de urboj k. s. Se

eble, precipe en sciencaj prelegoj, estas konsilinde skribi tiujn

malfacile audeblajn kaj peze kompreneblajn erojn sur la

tabulon. Generale, la pezaj partoj de parolado devas esti

eldiritaj malpli rapide. Ju pli peza kaj nefacile komprenebla

la penso, des pli malrapide gi estas eldirenda. Fine, la emociajn

partojn de parolado estas pli bone eldiri malrapide, dum la

ekscitajn partojn oni kutime eldiras pli rapide.

En ciuj aliaj partoj oni generale konservu la mezan rapidecon.

La rapideco neniam genu la klarecon. Se iu persono, parolante

tre rapide, rimarkas ke, guste pro la rapideco, la vortoj

ne plu estas klaraj, prefere li au si rezignu pri la rapideco ol

pri la klareco.

La klarecon oni atingas per korekta elparolo de ciu vortero,

do de ciu litero. Jam Platono en sia verko "Kratilo" dividis la

literojn je sonoraj, au - kiel li diras - havantaj vocon, kaj

literoj nesonoraj, ne havantaj vocon. Tiu ci divido estas

generale akceptita ankau hodiau.

La unuaj, nome la sonoraj literoj, estas la vokaloj, dum al

la dua kategorio apartenas la konsonantoj. La sonoj pure

vokalaj, nome a, e, i, o, u, povas esti formitaj per unusola

elspiro, tenante sencese la buson malfermita, sed sangante la

formon de la busa malfermajo por ciu el ili. La Esperantaj

vokaloj estas klasike klaraj. Ili estas nek fermitaj, nek

malfermitaj, sed meze apertaj kiel en la itala au en la

serba-kroata lingvoj. La aperturo de la buso devas esti la

plej malgranda ce la elparolo de i, iom pli granda ce e,

ankorau pli granda ce a, iom pli ronda ce o kaj la plej ronda

ce u. La duonvokalo u estas prononcata kiel mallonga u.

Ekzistas ankau konsonantoj, kiuj formigas sen kompleta

interrompo de la aera fluo. Ili estas h, h, s, z, s, j, j, f, v. Ili

nomigas frotaj konsonantoj au frikativoj, car ili formigas

diversamaniere preskau per frotado: h en la laringo, h en la

gorgo per alproksimigo de la langradiko al la mola palato;

149

s kaj z per la langopinto kaj la supraj dentoj; s kaj j per la

langopinto kaj la dentokarno super la supra dentovico; j per

la langa dorso kaj la osta palato; f kaj v per la lipoj. Male, la

aliaj konsonantoj ekestas tiamaniere, ke la aerfluo estas plene

interrompita per iu obstaklo kaj nur post la venko de tiu

obstaklo gi eliras. Depende de la obstaklo kaj de la formo,

en kiu gi malhelpas la aerfluon, kreigas tiu au alia konsonanto.

En la formigo de la eksplodaj konsonantoj au plozivoj la

forto de la aerfluo kvazau eksplode supervenkas la obstaklon.

Tiuj konsonantoj estas p, b, t, d, k, g. Ce p kaj b la fermitaj

lipoj prezentas la obstaklon; ce t kaj d tiun rolon havas la

langopinto, apogita sur la supra dentovico; fine, por formi k

kaj g la langa dorso (ce k) au la langa radiko (ce g) devas tusi

la palaton.

Se la malhelpo al la aerfluo estas plena, sed dum la eksplodo

gi tamen ne cesas tute, kreigas la eksplodo-frotaj konsonantoj

au afrikatoj: c, c, g. Ce c la pinto de la lango tusas la dentokarnan

linion de la supra dentovico; ce c kaj g okazas preskau

same, sed la surfaco de la lango, kiu tusas la dentokarnon,

estas pli larga.

Ankau la nazaj konsonantoj au nazaloj kreigas tiel, ke la

aerfluo estas plene malhelpita, sed ce ilia formigo la aero

eliras tra la nazo. Tiaj estas m, n, nj. Por formi m oni interrompas

la aerfluon per la lipoj; por audigi n oni gin interrompas

metante la langon sur la suprajn dentojn au la supran

gingivon; por korekte produkti nj oni devas large apogi la

tutan antauan parton de la langa dorso sur la ostan palaton.

Fine, la l kaj r formigas per la vibrigo de la pinto (r) au

randoj (l) de la lango. Tiuj konsonantoj nomigas fluaj au

likvidoj.

Parto de la konsonantoj nomigas vocaj, car ili estas pli

sonoraj pro la vibrado de la laringo. Ili estas b, v, d, z, j, g, g.

Al ili respondas, en precize sama vicordo, la senvocaj au

nesonoraj p, f, t, s, s, c, k. Senvocaj au nesonoraj konsonantoj

en Esperanto plue estas c, h kaj h, kiuj ne posedas la respektivajn

vocajn. Same tiel, la pliaj vocaj au sonoraj konsonantoj



j, m, n, r, l ne havas respondajn senvocajn en la Internacia

Lingvo. La minacoj al korekta elparolo venas precipe de la

150

nesufica distingado inter la vocaj kaj la paralelaj senvocaj



konsonantoj.

Ne estas loko ci tie por esplori la fonetikajn regulojn (120).

Ciu lingvo havas siajn apartajojn. Same la Internacia Lingvo.

Ankau Esperanto havas, krom la puraj vokaloj, plurajn

duonvokalojn. Oni povas diri, ke tiuj sonoj, en kiuj superregas

la tona elemento, havas vokalan karakteron. Antau cio temas

pri la kvin klasikaj vokaloj. Tiuj sonoj, en kiuj superregas

la modifa elemento (modifoj, elvokitaj per la lipoj, lango,

nazo) estas konsonantoj. Sed, inter tiuj du grandaj kategorioj

ne ekzistas absoluta dividlinio. Ekzistas lima teritorio, kie la

sonoj havas duoblan karakteron. Tiaj estas en Esperanto la

nazaloj m, n kaj nj, la likvidoj l kaj r, la frikativo j, la

sonkunmetoj nk kaj ng.

La belsoneco de iu lingvo dependas de gia klareco. Kaj la

klareco estas grandparte kondicita de la ofteco de la vokaloj.

La vokaloj estas sonoraj, ili donas la muzikon al la lingvo kaj

samtempe faras gin klara. Tial la Internacia Lingvo estas ne

nur klara, sed ankau belsona. Tial gi estas ne nur rimedo de

pensado kaj de komunikado, sed ankau bonega instrumento de

la parolarto. Oni devas nur ekposedi gin plene el ciuj vidpunktoj,

do ankau el la fonetika!

Ciu oratoro (kaj ne nur oratoro!) devas, antau cio, atenti al

korekta prononcado de la vokaloj. En Esperanto, kiel dirite, ili

estas duonapertaj. Same tiel oni devas atenti al akcento. En

Esperanto, kiel konate, gi estas sur la antaulasta silabo.

Tamen, en kunmetitaj vortoj, la flankelementoj konservas

delikatan akcenton. Tio reliefigas la vorton, ritmigas la

paroladon. Krome, nur tiel oni kelkfoje povas eviti konfuzon

kaj miskomprenojn, precipe se oni faras tute, tute malgrandan

pauzeton inter la cefelemento kaj la flankelemento(j). Estas,

ja, diferenco inter la elparolo de pét-àrdo (ardo de peto) kaj

petàrdo (malforta eksplodilo). Plue, se du samaj literoj trovigas

unu apud la alia, oni nepre elparolu bone ambau. Inter



bar-roko (roko de baro, roko kiu baras) kaj baroko (arkitek-

_________

(120) Pli detale en la verko de K. Kalocsay kaj G. Waringhien Plena

Gramatiko de Esperanto, Budapest 1935, p. 11 kaj sekv.

151


tura stilo) estas ankau granda diferenco. Entute, oni atentu

pri la plej korekta elparolo de ciu unuopa litero.

Jen kelkaj el la plej oftaj fonetikaj eraroj:

Kelkaj personoj inklinas akcenti la lastan silabon, au, ec se ili korekte

akcentas la antaulastan, tamen ili trolongigas la

lastan. Tial la lasta silabo de la antaua vorto kungluigas al la

unua silabo de la sekva, kio estas kaj malbela kaj povas kauzi

miskomprenon: morala naturo - mora/lana/turo; bela ringo

- be/laringo. . . Tre ofte oni ne elparolas la literon h, kio

ankau povas kauzi grandan konfuzon: horo - oro, hajlo - ajlo,



halo - alo, havo - avo, hardi - ardi k.t.p. Al tiuj eraroj atentu

precipe la francaj kaj italaj esperantistoj. Sed ankau alilandaj!

La Angloj, Usonanoj kaj la aliaj personoj, kies gepatra

lingvo estas la angla, tre ofte, parolante en Esperanto, formas

la sonojn tro en la gorgo. Tial ili ne estas klaraj. Krom tio,

oni ciam memoru, ke o ne estas ou, ke e ne estas ej k.t.p. La

Rusoj kaj Poloj devas bone distingi inter n kaj nj, inter l kaj

lj: ni ne estas nji. Ili generale evitu la troan moligon de la

lingvo. Oni, do, ne diru: ljia njepo nje estas esperantjisto!

La Germanoj ofte ne distingas inter la vocaj kaj senvocaj

konsonantoj : b kaj p, v kaj f, d kaj t. . . . Tiun eraron kelkaj

faras ne nur parole, sed ec skribe. Oni, do, ne diru, ke ili

pasigis la tagon en granda tento, se oni deziras paroli pri

tendo. Oni ne diru, ke la junularo drinkis, se gi nur modeste

trinkis!

La personoj, kies gepatra lingvo estas la itala, atentu bone

al prononco de la litero z. Gi ne estas egala al la itala z en la

vorto "zio", sed gi pli similas al la itala s en la vorto "Asia".

En la nordaj landoj oni ofte ne distingas sufice klare inter

c, g, j, s, s, z. Kaj oni povas audi anstatau maso, sia, kago, ajo

k.t.p. ion, kio tre similas al maso, sia, kaco, ago. Kompreneble,

inter si estas aga kaj si estas aca, inter si promenas



kun sia edzo kaj si promenas kun sia edzo estas grandegaj

diferencoj!

Generale en Okcidento oni ne elparolas la literkunmeton sc

kaj kutime oni diras cii anst. scii. Tamen, ankau inter tiuj du

vortoj estas granda diferenco. Fine, ciuj atentu, ke kv ne

farigu gv au ku.

152

La kelkaj donitaj ekzemploj suficas por montri kiel grava



estas la korekta elparolo de ciu litero kaj la korekta akcentado

de la vorto. Ciu oratoro, kiu parolas en Esperanto, devas dedici

vere grandan atenton al tiu demando. Bona, vere Esperanta,

prononco donas al la parolado plenan klarecon. Tial oratoro,

kiu prononcas korekte, povas, se necese, rapidigi sian paroladon

gis la plej alta grado kaj tamen la publiko facile komprenos

lin. Nur tia oratoro estas vera majstro, nur li povos konscie

kaj plene regi la rapidecon de sia parolado !



(c) La intenseco de 1a voco estas kauzata de la amplitudo

de la vibrantaj vockordoj. Oni povas gin facile reguligi. De

flustrado gis la plej forta, tondra voco trovigas amaso da

nuancoj.


Same kiel la oratoro devas komenci sian paroladon per meze

alta voco kaj meze rapide, same tiel li agas plej bone, se li

eldiras la unuajn frazojn meze laute. Li devas, kompreneble,

ankau koncerne la mezan lautecon preni en konsideron ciujn

elementojn, kiujn li uzas por fiksi la mezan rapidecon. En

granda salono, antau granda publiko la meza lauteco ne estas

sama, kiel en salono malgranda kaj antau ne multnombra

publiko. Precipe li atentu al la akustiko de la ejo, en kiu li

parolas.

Se la oratoro ne havas tre fortan vocon, estas konsilinde uzi

lautparolilojn ciam, kiam la salono estas tro granda, kiam la

oratoro riskas esti neaudebla de la plej malproksimaj auskultantoj.

Tamen, se iel eble, oni parolu rekte, sen lautparoliloj.

Ili ciam iel metaligas la vocon, genas la gestojn, malhelpas la

eluzon de ciuj retorikaj rimedoj.

La lautigiloj estas nepre necesaj en grandaj popolkunvenoj,

okazantaj sur malfermitaj placoj au en grandegaj ejoj. Sen

lautigiloj tiaj paroladoj ne povus okazi. Aliflanke, la lautigiloj

tre taugas por solenaj lekcioj en universitatoj kaj akademioj,

kiam la oratoro parolas (au, ec, legas) sidante ce katedro,

kiam la gestoj ludas tre malgrandan au nenian rolon. En tiaj

okazoj la voco nepre estas malpli forta, kvankam, eble, multnombra

publiko ceestas. Tiun nesufican lautecon povas

korekti la lautigilo. Fine, la lautigiloj estas bone utiligeblaj

en grandaj procesoj. La pledaj paroladoj de la advokatoj

estas, fakte, direktataj al la jugistoj. Kutime la advokatoj

153

parolas al la jugistoj de tre proksima loko. Tial iliaj paroladoj



devus esti relative mallautaj. Sed ofte multnombra publiko

ceestas tiajn procesojn. La principo de la procesa publikeco

postulas, ke ciu persono, ceestanta la proceson, povu bone

audi cion, kio okazas. Sekve, ankau la paroladojn de la advokatoj.

Tial, konsidere la publikon, la oratoro devus paroli

multe pli laute. Tio estus nekonvena, car povus sajni, ke la

advokato direktas sin ne al la jugistoj, sed al la publiko (tio,

cetere, kelkfoje fakte okazas!). La lautigilo ebligas en tiu

okazo intensecon, kiu estas konforma al la distanco inter la

oratoro kaj la jugistoj.

La oratoro, surbaze de tiuj kaj similaj konsideroj, decidu cu

li parolos antau la mikrofono au sen gi. Sed pri tio li ne decidu

nur en la lasta momento antau ol komenci la paroladon! Li

devas adapti ne nur la intensecon de sia voco, sed ankau la

rapidecon kaj generale sian tutan sintenon al tiu fakto!

La intenseco de la voco estas forta retorika rimedo. Gi

ebligas ne nur la korektan akcentadon de la silaboj en la

vorto, sed ankau la akcentadon de la vorto en la frazo, kaj de

la frazo en la parolada periodo.

Ne ciuj vortoj havas la saman gravecon en la frazo. Kelkaj,

au nur unu, estas pli gravaj ol la aliaj. La signifo de la frazo

povas sangigi, se oni sangas la pozicion de la vorto au se, ne

sangante gian pozicion, oni akcentas pli forte tiun au alian

vorton. Ofte la vorto, kiu trovigas en la komenco de la

frazo, estas la plej grava. Se oni ankau elparolas gin pli forte,

gia graveco farigas ankorau pli evidenta. Kelkfoje pluraj

vortoj havas gravecon kaj la oratoro deziras substreki la pli

au malpli grandan gravecon de ciu el ili. En tiuj okazoj li

metos en la komencon de la frazo tiun vorton, kiun li konsideras

sufice akcentita per tiu komenca pozicio. La aliajn

vortojn li elparolos pli laute, pli forte, tiel ke la plej grava el

ili estu la plej forte eldirita (kelkfoje malplej forte). Tiamaniere

la oratoro atingos la deziratan nuancon kaj efikon.

Estas akcentinde, ke en multaj lingvoj oni ne povas libere

elekti la pozicion de la vorto en la propozicio. Tial, parolante

en tiuj lingvoj, la oratoro ne povas reliefigi la vorton tiel, ke

li gin metas en la komencon. En la Internacia Lingvo ekzistas

multe pli granda libereco en tiu rilato. Ankau el tiu vidpunkto

154

Esperanto estas pli perfekta ol multaj naciaj lingvoj.



Lau la akcento, kiun oni donas al diversaj vortoj en la frazo,

oni atingas diversajn nuancojn. Oni prenu kiun ajn, la plej

simplan frazon kaj oni lauvice akcentu la diversajn vortojn.

Oni tuj facile rimarkas la diversajn sencojn, kiujn oni tiel

atingas. Ekzemple: Li estimas sin. Simpla frazo, sed kiom da

nuancoj kaj sencoj estas atingeblaj per malsama akcentado

de la tri vortoj kaj per modulado de la voco. Jen kelkaj: Li

(sed ne mi) estimas sin; li estimas (sed ne amas) sin; li estimas

(mi pri tio estas certa) sin; li estimas sin (sed ne min, au ne

alian personon). Per la modulado de la voco, helpe de la cetera

kunteksto, oni povas esprimi dubon, miron, konvinkon,

demandon.

Au alia ekzemplo, prenita el "Julio Cezaro" de Shakespeare,

2-a sceno de la tria akto. En sia lerta parolado Marko

Antonio, interalie, diras : "La amata Brutus trapikas tie ci,

kaj kiam li elsiris la fistalon, jen kiel sango de Cezaro sekvis,

kvazau gi volus konstati cu vere Brutus tiel akre batis: car

Brutus, kiel vi scias, por Cezaro estis angelo! Ho dioj kiel

Cezaro lin amis!".

Mallonga parteto, sed kiom da eblaj akcentoj por montri al

amaso la tutan perfidecon de Brutus (el vidpunkto de Antonio,

kompreneble), la noblecon kaj grandecon de Cezaro. Akcentante

la vortojn amata, Brutus, angelo, amis oni atentigas pri

la nobla rilato de Cezaro al Brutus. Substrekante la vortojn



trapikis, elsiris, fistalon oni elvokas indignon pro la uzita

insida rimedo por mortigi Cezaron. Se oni akcentas la vorton



Cezaro (trifoje ripetita en tre mallonga tempo!), tiam elsaltas

la personeco de la mortigito. Tauga uzado de ciuj ci akcentoj

reliefigas tion, kion Antonio volas atingi: la kondamnon de

Brutus.


Ec unu nura frazeto el la supra ekzemplo povas esti diversmaniere

akcentita kun la celo atingi diversajn efikojn. Antonio

diras: car Brutus por Cezaro estis angelo. Jen la senco de

diversaj akcentoj: Brutus - ne iu alia persono, sed guste

Brutus, kiu mortigis Cezaron; Cezaro - ne por mi, sed por

Cezaro li estis angelo; angelo - ne malamiko, sed pli ol filo.

La lastan efekton oni povus ankorau pli bone atingi, se la

155


vorton "angelo" oni metus en la komencon de la frazo:

Angelo estis Brutus por Cezaro !

Se la oratoro deziras atingi plurajn nuancojn, li akcentos

plurajn vortojn, modulante samtempe tauge la vocon. Plej

ofte li devas elekti la deziratan nuancon (moko, ironio, kompato,

demando k.t.p.), elekti tre rapide - dum la parolado

mem, antau ol eldiri la koncernan frazon - el inter pluraj

eblaj nuancoj. Car kutime la teksto mem de la frazo ne ebligas

doni al gi plurajn nuancojn samtempe, li elektos tiun, kiu

sajnas al li la plej konvena.

La intenseco de la voco servas ankau por akcenti tutajn

frazojn en la kadro de la parolada periodo. Se temas pri simpla

rakontado au pri simpla vicigado de pruvoj, la voco regule

restos meze forta, kun malgrandaj diferencoj en la kadro de

la frazo mem. Sed se temas pri prezentado de sinsekvaj, ciam

pli fortaj argumentoj, la voco iom post iom fortigos, logike

akompanante la internan forton de la argumentado. La argumentada

konkludo - regule tre konciza frazo - estos eldirita

au per plej forta voco, au - kontraste de la antauaj frazoj -

per voco energie trankvila, sed malpli forta.

Same tiel oni regule plifortigadas laugrade la vocon dum la

parolada "pentrado", kiam, nome, oni pli multe impresas la

publikon per la ekstera sono, per la muziko de amasigitaj

vortoj, ol per la preciza interna enhavo de ciu el ili. En tiaj

okazoj oni devas ne permesi al la auskultantoj analizi la

unuopajn vortojn, car la oratoro ne eldiras ilin kun tiu celo,

sed kun la celo atingi difinitan agordon per ilia tuteco. Se la

oratoro, en tia okazo, parolus malrapide, per meze forta voco,

li ne atingus la deziratan efikon, car la auskultantoj havus la

necesan tempon sufice detale analizi ciun el la vortoj. Tio

sendube mortigus ilian tutecan efikon. Estas, do, necese, ke

la oratoro parolu sufice rapide: des pli rapide, ju pli malproksimaj

estas la vortoj de sia normala enhavo, ju pli limigitaj

ili estas al la rolo de nuraj kolorigiloj. Samtempe, kun la

plirapidigo, la voco plifortigos, kio kontribuos al kreo de

ekscito kaj ce la publiko kaj ce la oratoro mem. Bona, vera,

sincera oratoro, pentrante tiel iun faktan au spiritan situacion,

sendube iom ebriigos de la bildoj kreitaj de li mem, precipe

se li sentas, ke la publiko estas tusita. Tio pliakrigos lian

156

spiriton, liaj okuloj flamos, lia voco tondros kaj la publiko



ciam pli eniros la fajron de la parolado. Tiel, en reciproka

influado de la oratoro al la publiko kaj de la publiko al la

oratoro, kreigos la dezirata agordo. Krom la aliaj elementoj,

ankau la plifortigado de la voco multe helpas la oratoron por

atingo de tiu celo.

Estu ankorau dirite, ke nur la plej bonaj oratoroj, en apartaj

cirkonstancoj kaj okazoj (gravaj solenajoj, imponaj publikaj

manifestacioj, grandaj procesoj k.s.), povas al si permesi tian

paroladan pentradon. La publiko devas en ciu okazo esti

iamaniere antaudisponita por gi, cu pro la eksteraj cirkonstancoj

de la parolado (granda nombro, muzikoj, flagoj, solene

ornamitaj salonoj. . . . ), cu pro la antaua enhavo de la parolado

mem. Tio signifas, ke la publiko devas esti trenita de la oratoro

al la samaj reloj, sur kiuj li evoluigas sian penson. Se la

oratoro rimarkas, komence de tia parolada parto (pentrado),

ke la publiko ne sekvas lin sur tiu vojo, prefere li rezignu.

Nenio estas pli malbona ol la duoblaj relvojoj: kiam, nome,

la publiko sekvas sian vojon, kaj la oratoro la sian. La manko

de la kontakto malebligas la reciprokan influadon. Tiam facile

okazas, ke la publiko tute trankvile dormetas kaj oscedas,

dum la oratoro, parolante fakte al si mem, ekscitigas, svingas

per la manoj, bruegas per sia voco. Pro tiu malharmonio inter

la psika stato de la publiko kaj tiu de la oratoro, la oratoro

farigas ridinda kaj la tuta parolado, au almenau grava gia

parto, estas fusita.

Generale ne estas konsilinde paroli mallaute. La troa malfortigo

de la voco povas facile kauzi neaudeblon. Tio estas tre

dangera kaj tial nepre evitinda. Tamen, en kelkaj specialaj

okazoj, estas bone mallautigi sian vocon. La partoj de la

parolado, en kiuj oni prezentas noblecon, homecon, bonkorecon

povas tre tauge esti eldiritaj per malforta voco.

(d) La koloro de la voco dependas, kiel dirite, de la kromtonoj,

elvokitaj pro la vibrado de la fundamenta tono. La

vibrado, ekzemple, de la fundamenta tono Do elvokas la

kromtonojn Sol, Do, Mi, Sol, Si bemolo, Do. Tiuj kromtonoj

povas havi diversajn fortojn kaj diversajn formojn de vibrado,

depende de la instrumentoj, pere de kiuj la tono estas produktata.

Pro tio ne nur ciu el la diversaj muzikaj instrumentoj

157


havas sian propran tembron, sed ankau ciu unuopa instrumento

de la sama kategorio (ekzemple violonoj, violonceloj

k.a.) havas sian apartan tonkoloron. Same tiel ciu el la homaj

vocoj havas sian propran koloron. Tiel oni distingas unu

vocon de la alia. Preskau ne ekzistas du homoj en la tuta

mondo, kiuj havus la saman vockoloron. Almenau tute malgranda

nuanceto distingas unu vocon de la alia.

La vockoloro estas natura donaco. Ekzistas vocoj mildaj,

puraj, noblaj, veluraj, molaj, sed ekzistas ankau vocoj akraj,

trancantaj, fajfantaj, raukaj. Mallonge, ekzistas vocoj kiuj

impresas agrable, kiujn oni konsideras belaj, sed ekzistas

ankau vocoj tre malagrablaj, kiujn oni auskultas tre nevolonte.

Persono, kiu havas tiel malagrablan vocon, ke oni

preskau ne povas gin auskulti, ne taugas kiel oratoro. Kelkfoje

oni povas korekti la karakteron de sia voco. Se iu persono,

pro sia profesio, estas devigata paroli publike, li konsultu

bonan kuraciston, kiu eble trovos rimedon. Tia persono devas

konscii, ke lia malagrabla kaj malbela voco estas grava malhelpo

por sukcesa parolado.

Ciu homo povas atingi plurajn nuancojn de sia vockoloro.

La oratoro devas klopodi atingi kiom eble plej multe da

nuancoj. Lau la cirkonstancoj la voco de la oratoro devas esti

jen sonore plena, jen hakile tranca, jen velure mola, jen

infanece dorlota, jen trankvila kiel granda rivero, jen ekscita

kiel saumanta torento. . . En ciu okazo la nuanco devas esti

konforma al la enhavo.



(e) La interpunkcioj estas pleje formataj pere de la voco.

Sur tiu ci kampo la voco ludas unuarangan rolon. Multaj

personoj, kiuj parolas publike, ne utiligas sian vocon por tiu

celo. La parolado, tial, ofte aspektas kiel sinsekva vicigado

nur de vortoj, sen frazoj, sen alineoj. Oni ne rimarkas la

finigon de unu frazo kaj la komencigon de la alia. Oni ne

distingas asertan de demanda frazo. La enmetitaj propozicioj

estas neaudeblaj kiel tiaj.

Kaj tamen, la voco ebligas la formadon de multe pli nuancitaj

interpunkcioj, ol tion ebligas la skribaj signoj.

Ankau la parolado havas siajn komojn, punktojn, dupunktojn,

citilojn, punktokomojn, demandosignojn, interjekciojn,

streketojn!

158


Komon oni formas per malgranda pauzeto. La paroladan

punkton oni faras per pauzeto iom pli longa kaj per malfortigo

de la voco ce la elparolo de la lasta vorto, au de la lastaj

silaboj. Por la dupunktoj la pauzeto estas proksimume tiom

longa, kiom la pauzeto de la punkto, sed la voco ne malfortigas,

nek malaltigas. Male, gi iom levigas kaj tiel oni atentigas,

ke nun sekvas la frazo, por kies eldiro la dupunktoj

estis metitaj. Se oni citas vortojn de alia persono, oni nepre

devas sangi la altecon kaj intensecon de la voco. Ankau la

rapideco, dum la citado, estos malpli granda. Se oni citas

kontrauulon la voco povas havi ironian koloron. Sed se la

kontrauulo estas vere digna persono, au se liaj pozicioj estas

fortaj, au se li estas tre simpatia al la publiko, estas tre dangere

ironii: la ironio povas frapi ne la kontrauulon, sed la

oratoron mem. La punktokomon oni formas per pauzeto, kiu

estas iom pli mallonga ol tiu de la punkto; krome, la voco ne

mallevigas, kiel ce la punkto, sed gi indikas, ke la tuta frazo

ankorau ne finigis. La demandosigno estas farata per altigo

de la voco, per sufice longa pauzeto (pli longa ol por la

punkto) kaj - en Esperanto - per la eventuala akcentado de

la vorteto "cu". La pauzo kelkfoje, precipe se oni atendas

reagon de la publiko, povas esti ec tre longa. La interjekcion

oni signas per iom patosa elparolo de la vortoj, per longa

pauzeto post la eldirita frazo, per akcentado de la eventualaj

vortetoj Ho ! Ve ! Fi ! La propozicio inter streketoj devas esti

elparolita pli malforte kaj pli malalte, ol la cetera parto de la

tuta frazo. Por meti la streketon oni interrompas la frazon,

faras pauzeton, per sangita voco - regule pli profunda - oni

eldiras la enmetitan propozicion, kaj, post nova pauzeto, oni

daurigas la frazon per la sama voco, kiun oni forlasis ce la

unua streketo.

Por signi novan periodon oni faras longan pauzon. Regule

la nova periodo komencigas per meze alta, meze forta, meze

rapida voco. Car la antaua periodo kutime finigas au per pli

alta, pli forta, au per pli malalta, pli malforta voco; car la

rapideco regule estas pli granda au pli malgranda ce la fino

de periodo, tial ankau tiamaniere estas sufice klare signita la

komencigo de nova periodo.

La parolado estas arkitekta tuto, kiu havas multajn partojn.

159


Tiuj partoj - vortoj, frazoj, periodoj - estas logike kunligitaj

kaj en sia tuteco formas la belecon de la konstruajo. Sed,

same kiel bela palaco ne povas ekzisti sen belaj fundamentoj,

belaj etagoj kaj bela tegmento, same tiel ne ekzistas bela

parolado sen belaj detaloj. Unu el tiuj detaloj - ne la malplej

grava - estas la interpunkcioj, kiuj dividas kaj samtempe

kunligas la unuopajn paroladajn erojn. Tial ciu oratoro devas

serioze trastudi tiun flankon de la parolarto.



La ekzercado de 1a voco estas necesa al ciu komencanto.

Poste, kiam la oratoro jam tute alkutimigis al publikaj paroladoj,

kiam li ofte parolas publike, ciu parolado prezentas

samtempe novan ekzercon de la voco. Sed en la komenco, en

la junecaj jaroj, oni devas esplori ciujn eblecojn de la propra

voco, korekti la malbonajn flankojn, fortigi siajn pulmojn,

ekregi plene la propran vocon. Homoj, kiuj poste famigis kiel

grandaj oratoroj, ekzercis multe sian vocon en la komenco.

Plej bone estas legi laute famajn paroladojn, analizi ilin,

ellerni parkere kelkajn partojn kaj eldiri ilin laute, klopodante

adapti plej tauge ciujn elementojn de la voco al la

koncerna enhavo. Car la saman paroladon oni povas eldiri

diversmaniere, car pere de la voco oni povas atingi tre diversajn

nuancojn, oni komparu, oni pesu la efikon de tiu au alia

maniero kaj nuanco, kaj oni elektu tiun, kiu sajnas la plej

konvena por atingo de difinita celo.

Studante la paroladon el tiu vidpunkto, oni povas uzi

diversajn helpilojn. Ekzemple oni povas substreki la frazojn

au la unuopajn vortojn, kiuj sajnas la plej gravaj. La diversajn

krajonkolorojn - ruga, blua, verda, nigra - oni povas

utiligi por la signado de la vockoloro en diversaj partoj de la

analizata parolado. La muzikajn signojn - f por forte, ff por

tre forte, fff por fortege, mf por meze forte, p por malforte,

pp por pli malforte - oni povas bone uzi por signado de la

intenseco de la voco. Alia signo, ekzemple tiu ci < > , povas

montri la altecon de la voco. Eluzante tiujn au aliajn taugajn

signojn, oni, unue, legu laute la paroladon kaj, poste, oni lau

ebleco ellernu gin, au gian parton, parkere kaj klopodu eldiri

gin tiel, kiel oni imagis, ke gi devus soni, kiam oni analizis

kaj legis gin.

Post ciu farita parolado, la oratoro kritike analizu gin ankau

160

el vidpunkto de la voco. Tiaj analizoj helpos al li eviti en la



estonteco la eventuale faritajn erarojn.

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   19


Elŝuti 2.27 Mb.

  • 2. VO CO

  • Elŝuti 2.27 Mb.