Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kun aparta konsidero al esperantlingva

Elŝuti 2.27 Mb.

Kun aparta konsidero al esperantlingva




paĝo1/19
Dato15.03.2017
Grandeco2.27 Mb.

Elŝuti 2.27 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

RETORIKO

http://snurl.com/kulturavaloro ------------> auda Lapenna

KUN APARTA KONSIDERO AL

ESPERANTLINGVA

PAROLARTO

Verkita originale en la Internacia Lingvo

de

D-ro Ivo Lapenna



Antaue Profesoro en la Universitato de Zagreb

Nekatedra Profesoro (Reader) en

"The London School of Economics and Political Science"

de 1a Universitato en Londono

TRIA ELDONO

(Korektita)

Rotterdam, 1971

Unua eldono: Parizo 1950

Dua eldono: Rotterdam, 1958

Kovrildesegno de Reto Rossetti

Kopirajto

Reprodukto, ekstrakto au traduko en kiun ajn lingvon nur

kun la permeso de la autoro

© Ivo Lapenna 1971

DEDICITA

AL LA MEMORO DE D-RO L. L. ZAMENHOF

KAJ AL CIUJ

„ . . . . . . kiuj kontribuis, ke lia genia projekto transformigu

en vivantan lingvon: de la plej elstaraj

spiritoj kurage ekverkintaj beletre au science,

traduke au originale en la nova Lingvo; de tiuj

audacaj gepatroj, kiuj ne hezitis enkonduki gin ec

en la familian vivon, gis la plej senpretendaj ordinaraj

homoj, kiuj uzas gin en siaj internaciaj

rilatoj. . . . . „

(El la kongresa parolado de la autoro,

Haarlem, 1. 8. 1954)

RIMARKO PRI LA TRIA ELDONO

La unua kaj dua eldonoj de Retoriko (entute 4. 500 ekzempleroj)

jam delonge elcerpigis. Intertempe, kiel gia suplemento,

aperis en 1966 la libro Elektitaj Paroladoj kaj Prelegoj.

La du verkoj formas unu tuton: la unua rilatas al la teorio

de la parolarto, dum la dua entenas elektitajn tekstojn de

paroladoj kaj prelegoj eldiritaj originale en la Internacia

Lingvo. Ambau celis ne nur helpi al evoluigo de la Esperantlingva

parolarto, sed ankau kontribui al la pli bona kompreno

de la aktuala pozicio kaj perspektivoj de Esperanto. Mi fidas,

ke la celo ne estis mistrafita, kaj tio kuragigas min publikigi

la trian eldonon.

La nuna eldono estas, fakte, fotoreprodukto de la reverkita

kaj kompletigita dua eldono. Nur en unu-du lokoj la verko

estas gisdatigita. La korektantoj klopodis elimini ciujn preserarojn

kaj espereble sukcesis.

Kiel autoro mi havas la kompreneblan esperon, ke Retoriko

estos same bone akceptita de la novaj legantoj, kiel gi estis

de la antauaj; kiel multjara laboranto por la Internacia Lingvo

mia sola deziro estas, ke gia enhavo inspiru kaj stimulu al pli

konvinka kaj sindona agado por Esperanto.

I. L.


En Londono, la 1-an de januaro 1971

ANTAUPAROLO

AL LA UNUA ELDONO

Ciu parolado de Ivo Lapenna estas verko de fekunda menso,

prezentita kun la krea spontano de vera oratoro. Inverse, ciu

lia verko estas kvazau rica kaj verva parolado, kiu kaskadas

per liaj impetaj parolturnoj kaj sonoras per lia karaktero.

Legante la nunan libron oni nepre audas la vocon de la

verkinto; sencese oni diras al si: "Jes, guste tiel li ankau

parolas" - kaj la impreso pri tiu simpatia voco portas nin

drive antauen tra la valora kaj vive prezentita enhavo.

Estas tre gojige, ke ni havas nun en nia lingvo kompetentan

kaj gisfundan pritrakton pri la arto paroli. Nin esperantistojn

tio aparte interesas, car se ne ciam ni emas paroli, ofte ni

volonte auskultas paroladojn; kaj kiu scias auskulti, tiu

partoprenas aktive la paroladon kaj grave helpas al la oratoro

per inteligenta auskultado. Post trastudo de tiu ci libro oni

jam scios sekvi la strukturon de parolado kaj gin analizi. Tio

helpas la guadon, simile kiel kono de muzikaj formoj kaj

motivoj akcelas la guon de la muziko, au kiel kono pri

pentraj procedoj kaj kompozicio akrigas la guon kiam oni

rigardas bildojn.

Tiu ci verko estas gvidlibro pri la parolarto (kaj la auskultarto)

entute, ne sole pri la esperanta. Gi povos servi al tiuj

nacioj, kiuj gis nun ne posedas tian verkon en sia lingvo. Sed

kvankam oni povas rigardi gin kiel teknikan libron komune

valoran, tamen mi sentas, ke por la esperantistoj gi havas

precipan valoron. Esperanta oratoro havas ja apartan inspiron

el la konscio, ke li parolas senpere kaj senbare al ciuj popoloj:

li parolas al la homoj homlingve. Kaj mi estas certa, ke D-ro

Lapenna multe pli volonte verkis tiun ci libron guste tial,

car li verkis gin ne nacilingve, sed en Esperanto.

7

Verkante gin en Esperanto, li sentis la bezonon paroli



klarione al la esperantistaro pri lingvo entute kaj pri la

Lingvo Internacia aparte. La Lingvo Internacia estas moderna

socia fenomeno, produkto de 1a historio (kies instrumento

tiucela estis Ludoviko Zamenhof). Kelkiuj pretendas, ke la

diversaj naciaj lingvoj kunfandigos per natura historia

procezo kaj tiel formos el si la unikan tuthomaran lingvon de

la estonto. D-ro Lapenna montras, ke iusence tiuj personoj

pravas. Estas vere, ke la naciaj lingvoj pli kaj pli similigas per

la sencesa naskado de modernaj terminoj, kiuj eniras ciujn

lingvojn en preskau sama formo. Tamen vortaro estas nur

unu flanko - kaj malpli grava flanko - de la lingvo. Pli

esenca estas la strukturo - fonetismo, gramatiko kaj sintakso

- al kiu la vortoj konformigas. Sekve sola amasigado de

komunaj vortoj ne kondukas al ia kunigo, samigo de la

lingvoj. Por ke la lingvoj kunfandigu necesas komuna

struktura bazo. Tiu bazo estas Esperanto, la Internacia

Lingvo. Gi estas la ujo, kiu ricevas la komunajn vortojn kaj

la komunan kulturon, kaj sekve gi estas la bazo sur kiu

kreskas la granda komuna lingvo de la homaro.

Estas jam tempo, ke ni likvidu la kimeron, ke Esperanto

estas "lingvo artefarita", ec "unu el la artefaritaj lingvoj",

kvazau distinge de la "naturaj lingvoj". Lingvo natura

efektive ne ekzistas, krom se gi konsistas eble el infanaj

glugloj kaj balbutsonoj. Sed la fakta lingvo estas kreo de 1a

homo. Parte la lingvoj kreigis, kiel diris Zamenhof, "blinde",

kaj parte ili estas ordigitaj de la konscia inteligento. Ni

konstatas generale, ke la lingvoj primitivaj estas la plej

komplikaj, kaj la pli evoluintaj lingvoj estas pli sistemaj, do

pli simplaj. Tamen de la plej reguliginta nacia lingvo gis la

modela reguleco de Esperanto estas ankorau grandega paso.

Ni ne mistaksu nian lingvon: gi estas la plej perfekta lingvo

de la mondo kaj gi estas plenviva instrumento de la homgrupo,

kiu gin uzas por perado de fakto, ideo, sento kaj

vizio - lau la funkciado de ciu ajn lingvo.

Juna laborista esperantisto faris al mi iam la jenan kritikon.

"Nia lingvo estas mirinde tauga kaj sukcesa instrumento,

sed al ni malplacas gia nomo. "Espersnto". Tio estas tro

8

longa kaj maloportuna por propagandado. Ni bezonus ion pli



mallongan kaj trafan, ekzemple 'Ilo'. . . . . ". "Bonege", mi

respondis. "Vi povas nomi la lingvon 'Ilo' tute kurage, car

ankau Znmenhof ne nomis sian lingvon 'Esperanto', sed nur

'I-L' - Internacia Lingvo!".

Tio estas grava fakto, kiun nur nun oni komencas dece

sati. Ke Zamenhof ne baptis sian lingvon per iu nomo ja ne

estis ia preterlaso au modesteco. Kun la klarvido de genio

Zamenhof perceptis, ke jen li faris La "lingvon internacian".

Aparta nomo por gi estas efektive superflua ec (tion ni nun

komprenas) malutila kaj konfuziga, car gi kondukis al tio, ke

eksteraj jugantoj pri nia lingvo komencis paroli pri "internaciaj

lingvoj", miksante la abortan kun la vivanta, la

malvivajn projektojn kun la vivanta lingvo.

Esperanto estas la sola internacia lingvo, ne nur inter la

artaj provoj, sed ankau inter ciuj ekzistantaj lingvoj. Gi sola

havas strukturon kaj teknikon por esprimi kun senfina

flekseblo ciujn bezonojn kaj nociojn. Aliflanke la naciaj

lingvoj, al kiuj oni kelkfoje provas trudi la rolon internacian,

estas specialaj instrumentoj kun pli malpli limigita povo. Ili

estas kreitaj por esprimi la bezonojn de aparta ekonomio kaj

aparta vivmaniero. En sia kadro ili estas versajne la plej

taugaj komunikiloj. Sed kiam ili volas pasi ekster sian kadron

ili tuj komencas elmontri siajn mankojn. Al la internacia

rolo ili estas neniel adaptitaj. En ciu lingvo ekzistas specialaj

nocioj ne trovigantaj en aliaj lingvoj kaj sekve ne bone

tradukeblaj en ilin. Mi ne povas imagi, ke italo iam esprimus

sin tiel volonte kaj komplete per la angla lingvo, kiel per sia

itala; nek ke svedo parolus sengene la rusan lingvon por plena

kontentigo de sia penso. Sed ni konstatas, ke ambau parolas

Esperanton kun plena natureco kaj adekvato.

Kaj tamen venas ankorau diversaj lingvistoj kaj poliglotoj

al nia lingvo, volante gin sekci kaj kritiki de ekstere. Por

tiuj mi volas emfazi du faktojn.

Unue la poliglotaj sinjoroj komprenu jam, ke kompetento

pri naciaj lingvoj tute ne donas al ili kompetenton pri la

internacia lingvo. Ci tiu estas parenca, sed aparta fako, kiel

ekzemple internacia juro apud la nacia juro, kaj gi postulas

9

apartan studadon. Tiu aparta fako de lingvo nomigas interlingvistiko.



Do de nun ni povas diri al la nacilingvaj poliglotoj:

"Restu tajloro ce via laboro: nur tiu, kiu studis la

interlingvistikon rajtas paroli pri gi".

Due, la personoj, kiuj volas kvazau mekanike ekzameni

Esperanton, ordinare rilatas al gi fremde kaj malvarme, se

ne antipatie. Tiamaniere ili ne sukcesos kompreni la lingvon.

Al siaj naciaj lingvoj ili ja rilatas respekte kaj simpatie,

amante ec iliajn malbelojn kaj kriplajojn. Nu ankau nia

lingvo pretendas, ke oni rilatu al gi respekte kaj simpatie,

se oni volas gin kompreni. Sen respekto al la lingvo oni ne

povas gin pritaksi, kaj sen simpatio, ec amo, oni ne povas

gin juste kompreni. La lasta sentenco valoras ankau por

multaj esperantistoj: oni devas ami la lingvon por gin plene

kompreni. Kaj pro gia beleco kaj alta grado de perfekteco,

kiel ankau pro gia tutmonda vivado, estas facile enamigi je

Esperanto.

Car Ivo Lapenna amas 1a Internacian Lingvon, li des pli

sage gin komprenas. Ni lernu de lia sago, cerpante profunde

el ci tiu rica kaj simpatia libro!

5 Okt., 1950.

Reto ROSSETTI

10

ANTAUPAROLO

AL LA DUA ELDONO

Elokvento kaj poezio estas la du artoj, kiujn generacioj de

belamantoj florigis el tiu mirinda apartajo de la homa raso,

la parolo. Ambau estis longatempe kunligitaj kaj kunmiksitaj:

en la largafluaj deklamoj de la Homeraj herooj au en la

pasiaj incitajoj de la Hebreaj profetoj, oni ne scias, kio plej

frapas nin, au la magio de la vortoj au la persvadivo de la

argumentoj, sed, je la kvina jarcento antau nia erao, areto

da Helenaj pensistoj aplikis sian genion al la konsidero kaj

analizo de tiuj du fenomenoj, kaj ili provis difini iliajn

principojn kaj formuli por ili regulojn: tiel naskigis kaj la

retoriko kaj la poetiko. De tiam la du frataj artoj disiris en

du malsamaj direktoj: dum la poezio celis atingi, per raciaj

rimadoj, elvokon de la neraciaj potencoj en la animo kaj

kontentigon de la subkonsciaj urgoj de nia profunda memo,

la elokvento pretendis alian, same altan, sed pli socian rolon.

Oni ne povas sufice diri, kiom ni suldas al tiuj antikvaj

instruistoj pri retoriko kaj filozofio, al kiuj oni donis la belan

nomon "sophistaj", t. e. saguloj. Ili estis la unuaj, kiuj esploris

la lingvajn problemojn, ili estis ankau la unuaj, kiuj malkovris

la belecon kaj potencon de tauge ordigitaj argumentoj, ili

estis fine la unuaj, kiuj opiniis kaj deklaris laute, ke ciuj

homaj konfliktoj povas esti pace diskutataj, kaj solvataj per

rezonado, ne per trudforto. Strebon al harmonia dispozicio

de la vortoj en la periodo, de la pensoj en la parolado, de la

homaj interesoj en la socio, jen kion heredigis al ni tiuj

Helenaj mastroj pri la arto bele paroli. Kaj la tuta klera

mondo venis eksidi ce iliaj piedoj.

Car la retoriko ne estas tiu kolekto da senhontaj artifikoj,

da ruzaj trukoj, helpe de kiu demagogo au diktatoro ekscitas

la plej malnoblajn pasiojn de la homamasoj kaj fajrigas en

ili la malamon kaj la frenezon. La vera elokvento floras

11

nur en la libereco, gi estas denaskiga demokrato. Tre prave



D-ro Lapenna dedicis tutan capitron de sia libro al la moralaj

ecoj de la oratoro. Kaj pri tio certe rajtas paroli homo, kiu

dufoje en sia vivo havis la kuragon rompi jam brilan karieron,

forlasi la komfortajojn de la hejmo, por sekvi nur sian

idealon, ec se en la subtera batalado, ec se en la ekzileco. Mi

riprocas neniun kiu ne estus same aginta: cu mi mem kapablus

tion fari? Sed, se oni ne spertis tiajn foroferojn, oni

almenau rilatu al ili kun respekto.

Retoriko supozigas, ce la instruanto, ne nur tiujn moralajn

ecojn kaj spiritan honestecon; gi postulas de li ankau la amon

de la homa parolo, ekde la fizika plezuro ludi per sonoj kaj

sonoroj, la konsonantoj kaj vokaloj, per la aliteracioj kaj per

la kadencoj, gis la intelekta guo pri facila sprucado de guste

cenitaj argumentoj kaj solide konstruitaj rezonadoj. Nu, ciuj,

kiuj havis la sancon auskulti D-ron Lapenna, povis konstati,

gis kia grado li estas la tipo mem de la oratoro. Al siaj

naturaj donitajoj, fortiko de la brusto, potenco kaj koloro de

la voco, li sciis almeti cion, kion senlaca studanto povas

profiti el la teorio kaj el la abundaj personaj spertoj ne nur

de instruanto en universitato, sed ankau de praktika juristoadvokato,

kiu estis vokita pledi ec antau la plej supera jura

instanco en la mondo la Internacia Kortumo en Hago.

Malantau lia varma elokventeco oni ciam sentas precizan

informitecon kaj rican kulturon.

Fine, D-ro Lapenna estas homo, kiu dedicis decideme sian

talenton al la Esperanta afero. Kaj estas ne mirinde, se, same

kiel la unuaj "sophistaj" pri la helena, li scivolis kaj

esploradis pri la Esperanta lingvo. De kie gi venas, kial gi

prezentas la finan stupon de 1a lingvoevoluo, kiel gi povas

ekzistadi sen nacia subportanto, jen la cefaj problemoj,

kiujn metas al si ciu iom serioza persono, kaj kiujn li volis

klarigi. Kvankam li ne faris lingvistan karieron, lia scipovo

de pluraj naciaj lingvoj, tre malsimilaj inter si, la kroata,

la rusa, la germana, la franca, la angla, la itala, kiel ankau

la pasiva scio de ses pliaj, jam donis al li gustan orientigon

en la haoso da teorioj kaj sistemoj. Krome li, kun la sama

konscienco, kiun li metus en la preparado de jura enketo,

havigis al si abundan kaj valoran dokumentaron, esploris

12

gin detale kaj tiel povis liveri al la Esperanta publiko gisdatigitan



prezenton de la demandoj pri la origino kaj evoluo de

la lingvoj. Li sciis kribri la gravajn faktojn, pesi ilian gustan

signifon kaj rilati al ciuj sistemoj kun klarvida senpartieco,

zorganta nur pri la vero, ne pri ia ajn ortodokseco. Kaj tio

ja donas plian valoron al tiu parto de lia verko, kiun oni

legos ci-poste sub plibonigita kaj konsiderinde kompletigita

formo.

En ne multaj naciaj literaturoj estas trovebla libro tiel



science redaktita, tiel oportune utiligebla, tiel pense riciga,

kiel ci tiu verko. Tial mi volas ci tie danki al la autoro, ke li,

por fari al siaj kunhomoj tian servon, preferis al ciu ajn

nacia lingvo, Esperanton. Nur per tiaj seriozaj kaj fruktoplenaj

kontribuajoj ni povas esperi konkeri iam la oficialan

rekonon, al kiu la unua paso estis tiu venko de Montevideo,

la plej brila kaj sukcesa apliko de la ci-poste formulita arto.

La 28-an de Marto 1958

G. WARINGHIEN

13

CAPITRO I



ENKONDUKO

La lingvo estas la cefa instrumento de komunikado kaj

pensado. Gi akompanas la homon de la lulilo gis la tombo.

Patrinaj karesoj, bubetaj petolajoj, junecaj ardoj, plenagulaj

laboroj, vivfinaj rezignacioj - cio ci manifestigas, esprimigas

au ehas sencese en la lingvo kaj pere de gi. Grava armilo en

la subigado de la naturo en la formigo de la homo kaj en la

konstruado de la mondo; akra batalilo en la vivolukto,

peranto de kunlaboro, rimedo de persvado kaj konvinkado,

la lingvo - tiu filo kaj samtempa patro de la homo -

montrigas en la ciutaga vivo jen kiel laborilo nepre necesa,

jen kiel ponardo vunda au ec mortiga, jen kiel semanto de

konkordo, trankvilo, paco kaj amo. Kreita de la homo, gi

kreis lin mem. Evoluigata de la homo, gi evoluigas lin mem.

La rolo de la lingvo, tamen, ne limigas al nura teknika

esprimado de la pensoj kaj sentoj; gi ankau prezentas la

krudan materialon, per kiu agas pluraj artobrancoj. Skulptisto

utiligas stonon kaj metalon. Gravuristo uzas lignon au

kupron. Arkitekto kreas el betono kaj stalo. Pentristo

esprimas sin per koloroj. Komponisto harmoniigas sonojn.

Sed poeto, verkisto, oratoro komprenigas siajn pensojn,

sentojn kaj strebadojn per la lingvo. Por ili la lingvo estas

io pli signifa, pli profunda ol simpla konvencia rimedo por

formuli ideojn kaj komuniki ilin al aliaj. En iliaj manoj gi

farigas instrumento de ilia arto. La poeto, la verkisto, la

15

oratoro utiligas la lingvon por aliaj celoj kaj lau aliaj



manieroj ol gi estas uzata en la ordinara vivo. Por ili la lingvo

estas ankau arta esprimilo.

Sur ciuj kampoj de la homa aktiveco oni devas koni la

rimedojn, kiuj ebligas, helpas, antauenigas la koncernan

agadon. Metiisto ne povas bone labori, se li ne majstras sian

ilaron. Same tiel kuracisto, ingeniero, soldato, autisto. . . .

Nenia escepto pri la artistoj. Ili devas studi la internan

konsiston kaj la multflankajn ecojn de siaj espriminstrumentoj.

Ju pli atente, ju pli serioze kaj profunde, des pli bone!

Sen talento oni ne povas esti artisto. Tio estas senduba. Sed

la nura talento ne suficas. Artan sukceson - kaj ne nur

artan - ciam gepatras talento kaj diligento. Lernado kaj

studado estas necesaj. Nepras, ke granda parto de tiuj

pristudaj klopodoj direktigu al la objektoj, pere de kiuj oni

laboras: stono, koloro, sono, vorto. . . . . .

La oratoro - ni jam diris - utiligas la lingvon. Gi estas

la materialo, per kiu li kreas. Kio, do, pli natura ol komenci

studon pri retoriko per kelkaj, almenau tre generalaj,

prilingvaj konsideroj? Certe ne estas hazardo, ke la grekaj

sofistoj - la unuaj instruistoj pri la parolarto - estis

samtempe ankau la unuaj gramatikistoj. Por instrui la

retorikon, ili estis devigataj studi ankau la strukturon de la

lingvo, la forton, la amplekson, la atingopovon de la vorto,

la stilon kaj la esprimmanieron. Dank' al retoriko ekgermis

la unuaj rudimentoj de la lingvoscienco.

16

UNUA PARTO



LINGVO

CAPITRO II



EKESTO DE LA LINGVO

Multnombraj estas la hipotezoj kaj teorioj, kiuj pritraktas

la problemojn pri la ekesto de la lingvo, pri la maniero de

gia formigo, pri la vojoj de gia evoluo. Grandan intereson

elvokas precipe la grava demando - cetere firme ligita kun

la menciitaj - pri la monogeneza au poligeneza lingvoorigino.

Cu la hodiauaj lingvoj devenas de unu sola, unueca pralingvo,

au, male, iam ekzistis multaj tiaj pralingvoj? Korekta,

scienca respondo al la supraj demandoj estas antaukondico

por gisfunda kompreno de la lingvo kaj de la funkcio, kiun

gi havas en la socio. Kvankam la scienco ankorau ne sukcesis

respondi al ciuj detaloj de tiuj ci fundamentaj demandoj,

tamen multe da lumo estas jam alportita kaj kelkaj faktoj

estas pruvitaj kun granda scienca certeco.



1. EN PLENA MALLUMO

Diversaj religiaj konceptoj asertas, ke la lingvo estis donita

al la homo de supernaturaj fortoj. Tiele, la bramanoj en la

Vedoj donis al la lingvo la rangon de diajo. SarasvatÎ, la

edzino de Bramo, estis konsiderata kiel la Diino de la lingvo

kaj klereco. Similan identigon faras la kristanismo. La Nova

Testamento diras: "En la komenco estis la Vorto kaj la Vorto

estis kun Dio, kaj la Vorto estis Dio" (Joh. 1, 1). Lau la Mal-

19

nova Testamento la homo ricevis la parolkapablon rekte de



sia kreinto:

"Kaj Dio la Eternulo kreis el la tero ciujn bestojn de la kampo

kaj ciujn birdojn de la cielo, kaj venigis ilin al la homo, por vidi,

kiel li nomos ilin; kaj kiel la homo nomis ciun vivan estajon,

tiel restis gia nomo" (1).

Jam antau ol la homo nomis la bestojn surbaze de tiu

kapablo apartenanta al li kiel integra parto de lia homeco

mem, li interkomprenigis kun sia kreinto, kiu parolis al li:

"Kaj Dio la Eternulo ordonis al la homo, dirante: De ciu arbo

de la gardeno vi mangu; sed de la arbo de sciado pri bono kaj

malbono vi ne mangu, car en la tago, en kiu vi mangos de gi, vi

mortos" (2).

Tiu lingvo de Adamo kaj Eva (3) kaj ilia posteularo estis

unueca sur la tuta terglobo. Nur poste, en la tempo de la

provo konstrui la turon de Babelo, gi estis, pro puno,

konfuzita kaj la homoj tial komencis paroli multajn lingvojn:

"Sur la tuta tero estis unu lingvo kaj unu parolmaniero. . . . . . Kaj

la Eternulo mallevigis, por vidi la urbon kaj la turon, kiujn

konstruis la homidoj. Kaj la Eternulo diris: Jen estas unu popolo,

kaj unu lingvon ili ciuj havas; kaj jen, kion ili komencis fari,

kaj ili ne estos malhelpataj en cio, kion ili decidis fari. Ni

mallevigu do, kaj Ni konfuzu tie ilian lingvon, por ke unu ne

komprenu la parolon de alia. Kaj la Eternulo disigis ilin de tie

sur la suprajon de la tuta tero, kaj ili cesis konstrui la

urbon. . . " (4).

Estas tute nature, ke sub la influo de la kristanismo oni

konsideris la lingvon de la „elektita popolo“ supera al ciuj

_______


(1) Genezo 2, 19.

(2) Genezo 2, 15-17.

(3) Por eviti ciun konfuzon, mi prefere uzas la finajon -a por la

virinaj nomoj. Zamenhof mem uzis tiun formon (Marta). Vidu, cetere,

pri tio la tre interesan studon de K. Kalocsay en Lingvo-Stilo-Formo,

Budapest, 1931, p. 81. Por la propraj kaj geografiaj nomoj mi uzis la

formojn, kiuj trovigas en la bonega Grand Dictionnaire Esperanto-

Français de G. Waringhien (Paris, 1957), se ili enestas. Por la propraj

kaj geografiaj nomoj, kiuj ne trovigas en tiu vortaro mi uzis formon

adekvatan al la principoj de Waringhien. Tio rilatas nur al la nomoj,

kiuj povas esti esperantigitaj. En la piednotoj estas indikita la

eldonloko tiel, kiel gi estas presita en la koncerna verko.

(4) Genezo 11, 1, 5-9.

20

aliaj (5). Tiel, bazante sin sur la Biblio, la unuaj opinioj -



pli precize: religiaj kredoj au mistikaj, nesciencaj hipotezoj -

asertis, ke la hebrea estas la pralingvo, el kiu fontis ciuj

postaj lingvoj gis la hodiaua tago. S-kta Hieronimo, ekzemple,

diris lauvorte: "La tuta antikveco pruvas, ke la lingvo

hebrea, en kiu estis skribita la Malnova Testamento, estis la

komenco de ciuj homaj lingvoj".

La ideo, konfirmita de la Ekleziaj Patroj, ke la hebrea -

la lingvo de la revelacio - estas la pralingvo de la homaro,

regis la mensojn dum jarcentoj. Ec Dante en sia verko De

Vulgari Eloquentia, skribita en 1303 au 1304, ligis la originon

de la europaj lingvoj al la konfuzo de Babelo. Sed tiu ci

mistika "adamoeveca" koncepto vivos longe post la morto

de la granda poeto. Ankorau en la unua duono de la 16-a

jarcento la fama tiutempa itala historiisto Pierfrancesco

Giambullari tute serioze klarigadis, ke la itala lingvo - la

toskana de Florenco - trovigas ligita en rekta linio al la

hebrea (6).

Estas preskau nekredeble kiajn argumentojn kaj ruzajojn

oni aplikadis por pruvi la koneksecon de la europaj lingvoj

kun la hebrea. Ciu hazarda simileco estis prezentata kiel

pruvo, ke la lingvoj de Europo devenas de la hebrea. Oni ne

hezitis utiligi permutojn de sonoj au de literoj, se la du

komparataj vortoj havis ian ajn sencan ligon. Ec la fakto,

ke la hebrea lingvo estas skribata de dekstre maldekstren,

dum en la europaj lingvoj oni skribas de maldekstre

dekstren, estis konsiderata kiel sufica pravigo por la plej

perfortaj transmetoj de literoj en la etimologiaj klarigoj (7).

La unuaj burgonoj de la formiganta naciismo rezultigis

_______


(5) Estas interese rimarkigi, ke ankau en la postaj epokoj diversaj

"elektitaj popoloj" akcentadis la "superecon" de sia respektiva lingvo.

Ne estis kaj ne estas malofta la absurda postulo, ke pro tiuj kvazauaj

"superaj kvalitoj" tiu au alia lingvo devus farigi la komuna lingvo

por la internaciaj rilatoj.

(6) Pierfrancesco Giambullari, Origine della Lingua Fiorentina

(Origino de la Florenca Lingvo), in Fiorenza, 1569, precipe p. 7.

(7) Lau Otto Jespersen, Language - Its Nature, Development and

Origine (Lingvo - Gia Naturo, Evoluo kaj Origino), deka represo,

London, 1954, p. 21.

21

novajn "teoriojn". Iu Hispano romantike asertadis fine de la



16-a jarcento, ke la lingvo de Adamo estis la - baska.

Goropius pruvadis en verko, publikigita en Antverpeno en

1580 ke nur la nederlanda lingvo povis esti tiu, per kiu oni

parolis en la tera paradizo (8). Alia tiaspeca "lingvisto",

A. Kempe, deziris esti iom pli justa. Lau li, tri lingvoj estis

parolataj au almenau komprenataj, de la unuaj homoj: Dio

parolis al Adamo svede, Adamo respondadis al li dane, dum

la serpento tentis Evan (cu komplimente au ofende por la

Francoj?) en la lingvo - franca (9).

Ankau aliaj lingvoj estis prezentataj kiel la pralingvoj de

la homaro. John Webb of Butleigh montradis en verko,

publikigita en Londono en 1678, "la probablon, ke la lingvo

de Cinio estis la origina lingvo parolata tra la tuta mondo

antau la konfuzo de Babelo“. Alia autoro, Philippe Masson,

rilatigis la cinan lingvon al la lingvo de la Biblio. Fine de

la 19-a jarcento trovigis autoro - generalo Frey - kiu

proklamis la anaman kiel "la patrinon de la lingvoj" (10).

Estus granda eraro pensi, ke hodiau ne plu estas troveblaj

tiaspecaj asertoj. Turka lingvista kongreso, okazinta en 1934,

okupigis pri tute serioza argumentado, ke la turka lingvo

trovigas en la radiko de ciuj lingvoj, car ciuj vortoj devenas

de günes, la turka vorto por "suno", kiu estis la unua objekto

altirinta la atenton de la homo kaj tial postulinta ian

nomon (11). Aliflanke, en libro publikigita de la Irlanda

Eldona Kompanio en New York estas pruvate, ke la Biblio

_______


(8) Ioannes Goropius Becanus, Hermathena, publikigita en la verko

Opera Ioannis Coropii, Becani. . . (Verkoj de Ioannes Goropius

Becanus. . . . . . ), redaktita de Laevinus Torrentius, Antverpiae, 1580.

(9) Lau Federico Garlanda, La Filosofia delle Parole (La Filozofio

de la Vortoj) dua itala eldono, Roma, 1900, p. 134. La samon mencias

Mario Pei, The Story of Language (Historio de la Lingvo), dua

represo, London, 1957, p. 18.

(10) Lau Les Langues du Monde, verkita de grupo da lingvistoj sub

la redaktado de A. Meillet kaj M. Cohen, Paris, 1952, p. 525.

(11) Lau la verko de Mario Pei citita sub (9), p. 18.

22

estis skribita de Irlandanoj kaj ke la hebrea estas nur dialekto



de la kelta (12).

Oni povus vicigi ankorau multajn tiajn au similajn opiniojn.

La kelkaj cititaj, tamen, suficas por montri gis kiu

grado oni vagis kaj ec nuntempe ankorau kelkfoje vagas en

la mallumo de plena nescio.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


Elŝuti 2.27 Mb.

  • RIMARKO PRI LA TRIA ELDONO
  • EKESTO DE LA LINGVO
  • 1. EN PLENA MALLUMO

  • Elŝuti 2.27 Mb.