Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo9/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

130. Komo.
La uzado de punkto (.), demanda signo (?), ekkria signo (!), dupunkto (:) kaj punktokomo (;) estas en Esperanto la sama kiel en la aliaj lingvoj. Sed la uzado de komo (,) estas tre malegala en la diversaj lingvoj, kio kompreneble respeguliøas ankaý en Esperanto. Tamen en sekvantaj tri okazoj øi estas øenerale uzata:
Por apartigi samklasajn vortojn, kiuj troviøas unu apud la alia kaj ne estas ligitaj per kaj: Tablo, seøo, lito kaj þranko estas mebloj. Budapest estas granda, bela, moderna kaj pura urbo. Hejme mi skribas, legas, manøas, trinkas kaj ripozas. Lernu Esperanton tage, nokte, matene kaj vespere; hejme, æe la laboro, en kafejo, tramo kaj vagonaro!

Por apartigi la alparolaton kaj imperativon: Karlo, venu tien æi! Sen komo la frazo ekhavas tute alian sencon (tria persono): Karlo venu tien æi! Plue: Karulino, kio okazis al vi? Vi tute ne komprenas min, kara amiko!


Por apartigi eldira¼on, sekvatan de diris, opiniis, demandis, respondis k. s., kiam demanda aý ekkria signo ne estas uzata: Vi jam ne trompos min, þi pensis en si mem. Ni parolas Esperante, li diris.
Kelkfoje oni povas vidi longajn frazojn, kie troviøas neniu komo, ekzemple "Mi ne scias æu vi konsentas pri tio kion mi ¼us diris sed mi estas konvinkita ke tio estas la sola solvo de la problemo". Fakte æi tie temas ne pri unu, sed pri pluraj frazoj, kaj la esprimo fariøus multe pli klara kaj eleganta, se æiu frazo estus apartigita per komo: Mi ne scias, æu vi konsentas tion, kion mi ¼us diris, sed mi estas konvinkita, ke tio estas la sola solvo de la problemo! Oni ja ne eldiras per unu spiro la tutan esprimon, sed faras paýzon post æiu unuopa frazo, kaj en la skribo ni marku tiujn paýzojn per komo. Per tio la stilo fariøas pli malpeza kaj facile komprenebla. Praktike tio interalie signifas, ke ni uzu komon antaý ke, sed kaj æu, kiam ili kunligas du frazojn : Mi timas, ke morgaý estos malbona vetero. Mi ne dormas, sed mi nur iomete ripozas. Ši ne diris certe, æu þi venos. Komo estu uzata ankaý tiam, kiam temas pri mallongigitaj frazoj: Æu vi redonis la librojn, prunteprenitajn en la biblioteko? Ripozinte iom da tempo, li daýrigis sian vojon.
Dum kelkaj uzas komon tro þpareme, aliaj, ankaý pro influo de la gepatra lingvo, uzas øin tro ofte kaj apartigas per øi eæ unuopajn frazpartojn ("Hieraý, mi skribis dum la tuta tago. En Æe¶oslovakio, oni trinkas multe da biero", k.t.p.). Sed prefere ne apartigu partojn de la sama frazo: Hieraý mi skribis dum la tuta tago. En Æe¶oslovakio oni trinkas multe da biero. La germanoj uzas komon eæ antaý infinitivo ("Estas facile, lerni Esperanton"), sed ni ne imitu tion: Estas facile lerni Esperanton. Same ne estas necese uzi komon antaý por kun infinitivo (Mi venis æi tien por paroli kun vi) kaj antaý ol (Printempo estas pli bela ol aýtuno).
Tasko 16.
(Alskribu la mankantajn komojn!)
Kiu kreis la mondon?
Jozefo estis la plej petolema knabo en la tuta lernejo. Li ne povis trankvile sidi en sia benko sed æiam li elpensadis novajn artifikojn kiujn li tuj efektivigis. Kiam dum leciono paperbulo flugis rekte sur la nazon de la instruisto kiam iu fenestro estis frakasita aý iu alia malbona¼o okazis æiuj tuj sciis ke en tio estas kulpa Jozefo. Ankaý Jozefo mem alkutimiøis al tio ke li estas kulpa pri æio kaj tial kelkfoje li devis suferi ankaý pro malbonfaroj de la aliaj knaboj.
Foje dum leciono de biblia historio la instruisto rakontis pri tio kiel la mondo estas kreita. Sed kiam poste por kontroli æu la knaboj komprenas la aferon li subite demandis kiu kreis la mondon neniu el la lernantoj sciis tion. Tio kompreneble æagrenis la instruiston kaj li ripetis la demandon pli laýte. Silento. Fine Jozefo starigis sin kaj deklaris kun la mieno de granda pekulo: "Mi faris tion sinjoro instruisto sed mi promesas ke neniam plu mi faros ion similan".

Dek-oka leciono
131. Verbigado.
Jam en § 25 ni vidis, ke per simpla interþanøo de la gramatika fina¼o oni povas transporti la vortojn el unu vortklaso en alian: homo - homa - home; bona - bone - bono; brili - brila - brile; mi - mia; æirkaý - æirkaýo - æirkaýa - æirkaýe - æirkaýi; unu - unuo - unua - unue; hieraý - hieraýa; jes - jesa - jese - jesi. Tiu æi praktika regulo donas al Esperanto pli grandan flekseblecon kaj nuancriæecon ol iu alia lingvo havas.
Laý la supra maniero oni povas devenigi grandan nombron da verboj el multaj substantivoj, adjektivoj, prepozicioj, adverboj kaj eæ interjekcioj. Sed æe tio la verba fina¼o havas preskaý neniam la saman sencon kiel esti, kion kelkaj bedaýrinde miskomprenas. La verba fina¼o enhavas æiam la ideon "agi", æar la verboj estas ja fakte "agovortoj". Sekve oni ne povas anstataý estas homo kaj estas varma diri "homas" kaj "varmas"! La derivitaj verboj havas æiam tute specialan sencon, kiu ne estas esprimebla per estas -o aý estas -a, kiuj ja indikas staton.
Ekzemple la esprimo Li nur aktoras, kiun oni kelkfoje þerce uzas, ne estas egala al Li estas aktoro. Li aktoras tute ne signifas, ke li estas aktoro, sed ke tio, kion li faras, ne estas sincera, ke li nur ludas, þajnigas, t.e. agas kiel aktoro, dum li fakte povas esti oficisto, þuisto aý kio ajn. La sama diferenco estas inter æiuj verboj kaj la formoj estas -o aý estas -a.
Pro tio ankaý la sintezaj participaj formoj ("manøintas" anstataý estas manøinta, "skribitas" anstataý estas skribita, k.t.p.), kiujn kelkaj reformemuloj de tempo al tempo uzas, estas kontraýnaturaj kaj sensencaj, krome ankaý malfacile kompreneblaj kaj fremdaj al la naciaj lingvoj.
Ne el æiu substantivo, adjektivo k.t.p. oni povas devenigi verbon, æar la senco tion ne permesas. En kelkaj okazoj, kiam iu vorto ne estas senpere verbigebla, oni uzas por tio la sufikson -umi (vidu § 134).
1. Substantivaj radikoj.
Agi per -o (transitivaj): La kruela viro bastonis (= batis per bastono) sian æevalon. La kokinoj bekas (= prenas per la beko) grajnojn en la korto. Li æirkaýbrakis (= æirkaýprenis per la brakoj) sian edzinon. Oni devas bridi siajn dezirojn. Li zorge brosis (= purigis per broso) siajn vestojn. Liaj þuoj estis brile ciritaj. Printempe la fiþkaptistoj gudras (þmiras per gudro) siajn boatojn. La stratmuzikisto gurdis (= ludis per gurdo) malnovan melodion. La plafono estis freþe kalkita (= kovrita per kalko). Sukceso kronos viajn penadojn. Ši estis maskita kiel ciganino. Oni najlis (= fiksis per najloj) la nigran tabulon al la muro. Mekanikisto oleas la aýtomobilon. La fraýlino estis riæe parfumita kaj pudrita. Salita viando. La parlamento spegulas la volon de la popolo. Li spicis sian rakonton per sprita¼oj. La rajdanto spronis sian æevalon kaj malaperis el la vido. Printempe la kamparanoj sterkas siajn kampojn. Kiu tapetis tiun æi æambron? Li telefonis la nova¼on al siaj gepatroj. Personaj intrigoj æiam venenas la atmosferon. La patro vergis (= batis per vergoj) sian filon pro lia malobeo. La fiakristo senkompate vipadis (= batadis per vipo) sian æevalon. La mahometanaj virinoj havas vualitan (= per vualo kovritan) vizaøon.
Netransitiva: En Danujo preskaý æiuj biciklas (= veturas per biciklo). En la norvega montaro estas agrable skii (= kuri per skioj).
Agi kiel -o (transitivaj): Longaj haroj kadris (= æirkaýis kiel kadro) lian vizaøon. Norde kaj okcidente limas Estonion la Balta Maro. Oni devas mastri (= estri) siajn sentojn. Alta arbo ombras mian fenestron. Ciganino profetis (= antaýdiris, aýguris) al li grandan estontecon. La ¼aluza virino spionis sian edzon.
Netransitivaj: La ciferoj de la horloøo fosforas (= brilas fosfore) en mallumo. Hodiaý frostas. Liaj okuloj lumis pro kolero. Ankoraý nun e¶as (= resonas) en miaj oreloj þia sonora rido. Kolero subite ekflamis en li. Šipruino flosis (= naøis kiel floso) sur la maro. Kelkfoje hajlas (= falas hajlo) eæ somere. Vintre neøas, sed somere pluvas. La maro ondas. La vojo polvas. La fero rustas. La nazo de la knabo sangis. La akvofalo þaýmas.
Fari -on (transitivaj): Oni aýkciis (= vendis aýkcie) la bienon. Broþurita libro. Svedujo eksportas multe da ligno. Nia societo ekspoziciis Esperantan literaturon. La robo estas moderne fasonita. Per la afiksoj ni formas multe da novaj vortoj. La nova¼o forte impresis þin. Ši komplezis lin per rideto. Æirkaý la Balta Maro oni kontrabandas alkoholon. La tablo estas makulita per inko. La strato estas pavimita per gruzo. Ni propagandas Esperanton. La komercistoj reklamas siajn varojn. Tiu vojo ne estas signita sur landkarto. La 15-an de Decembro ni solenas (= festas, celebras) la naskiøtagon de D-ro Zamenhof. Fulmotondro teruris (= timegigis) la infanojn. Ši testamentis sian tutan hava¼on al Esperanto.
Netransitivaj: La arboj jam ekburøonas. Dimanæe ni ekskursis al la montaro. Parolante la surdmutuloj gestas (= faras gestojn) kaj grimacas (= faras grimacojn). Hirundoj nestas sub la rando de la tegmento. Ili polemikis pri politiko. Li procesis kun (kontraý) sia antaýa amiko. La kelnero respekte riverencis. La ministoj strikis kvar tagojn. Oni tostis (ankaý toastis) por la jubileulo. La avo valsis (= dancis valson) kvazaý dudekjarulo.

Havi -on (transitivaj): La virinoj abomenas la ratojn. Li ne volis sidiøi sur la malseka herbo, æar li domaøis siajn vestojn. Ši profunde funebris la morton de sia edzo. Mi ne bone konceptas vian proponon.


Netransitivaj: La mortanto jam agonias. La þipo averiis (= havis averion) æe la bordo de Nov-Zelando. Kiam oni estas malsata, æiu manøa¼o gustas bone (= havas bonan guston). Li oficas en la ministerio por eksteraj aferoj. Soldato postenas æe la municiejo. Æu mi rajtas (= havas la rajton) eniri? Tiel statas (= tian staton havas) la afero.
Doni -on (transitivaj): Li animis la kunvenon per gajaj sprita¼oj. Diplomita inøeniero. Malavara samideano financis la grandskalan propagandon. La arboj verde koloras la pejzaøon (= donas al la pejzaøo verdan koloron). Li motivis sian foreston per malsano. Patentita fabrikmarko. Premiita verko. Privilegiita klaso. Salajrata oficisto.
Transitivaj: Al kiu la letero estas adresita? La kino afiþis sian novan filmon en la tuta urbo. En Esperanto oni akcentas la antaýastan silabon, Mi ne almozos (almozpetos) vian amon! La salono povas ampleksi (enhavi, enteni) kvarcent homojn. Tiu opinio estas bazita sur miskompreno. Li forgesis dati la leteron. Li estis tre embarasita pro la surpriza demando. Kato embuskas birdon. Ford fabrikas aýtojn (aýtomobilojn). Æiuj domoj estis flagitaj. Stockholm estas nomata (= nomiøas) "Venecio de la Nordo". La biletoj estas numeritaj (= provizitaj per numeroj). Li pretekstis la eksigon per manko de tempo. Ni æiuj estimas kaj respektas vin (= havas respekton al vi). La malgranda Vilhelmo lernis silabi. Antaý kristnasko la komercistoj enspezas multe. Tute vane mi elspezis tiun monon. En kelkaj landoj oni titolas la gimnaziajn instruistojn profesoroj kaj la gimnaziajn lernantojn studentoj.
Netransitivaj: La þipo ankris en la rodo. La preøantoj genuis (genufleksis). Mi ne scias, pri kio temas. La kastelo tronas alte super la urbo.
Por resubstantivigi tiujn verbojn oni uzas la sufikson -ado: krono - kroni - kronado; martelo - marteli - martelado; skio - skii - skiado; profeto - profeti - profetado; kadro - kadri - kadrado; sango - sangi - sangado; broþuro - broþuri - broþurado; burøono - burøonado; posteno - posteni - postenado; premio - premii - premiado; afiþo - afiþi - afiþado: ankro - ankri - ankrado, k.t.p.
Sed inter pluvo kaj pluvado, reklamo kaj reklamado, polemiko kaj polemikado, respekto kaj respektado k.a. la diferenco ne estas granda, kaj en tiaj okazoj oni bezonas uzi la sufiksajn formojn nur tiam, kiam temas pri daýra ago.
2. Adjektivaj radikoj.
Li ne atentis þiajn petojn. Ši ne kuraøis levi sian rigardon. Ši malfruis (= venis malfrue, malfruiøis) al la vagonaro. Li furiozis kiel sovaøa besto. La virinoj ofte kapricas kaj koketas. Kriplulo lamas (= iras lame) sur la strato. La trajno rapidas (= veturis rapide) tra maræoj kaj arbaroj. La arbaro nigras en la krepusko. La maro bluis malproksime. Lia skriba¼o abundas je eraroj. Neniu egalas (= estas egala) al li (lin) en lerteco. La sorto favoras (= estas favora) al vi (vin). Ši fieras pri sia filo. Kelkaj frankoj ne gravas (= estas gravaj), kiam temas pri grandaj sumoj. Kelkaj homoj inklinas (= havas la inklinon) longe paroli. Lia edzino ¼aluzas æiun virinon (= estas ¼aluza al aý kontraý æiu virino), kun kiu li parolas. Pro paralizo la maljunulo ne kapablis (= estis kapabla) mem movi sin. La eldonejo mem kulpas (= estas kulpa) pri (en) tio, ke la libro estas malmulte aæetata. Æu necesas (= estas necese) aldoni, ke baldaý ili geedziøis? Vi pravas (= estas prava). La infanoj kutime similas (= estas similaj) al siaj gepatroj (aý siajn gepatrojn). Dek minutoj plene sufiæas (= estas sufiæaj) por iri al la stacio. Per tio vi nur malutilos (= faros malutilon) al la afero (aý la aferon). Ši ne indas (= estas inda) vian amon. La maljunulinoj emas (= estas emaj) multe babili.
Kompreneble ne æiuj adjektivoj estas tiamaniere verbigeblaj, kaj, kiel ni jam diris, la verbo æe tio ne estas egala al adjektivo kun estas. Komparu ekzemple la formojn kuraøis (= havis kuraøon) kaj estis kuraøa, lamas (= iras lame) kaj estas lama, rapidis (= iris, veturis rapide) kaj estas rapida, favoras (= elmontras favoron) kaj estas favora, malutilos (= faros malutilon) kaj estos utila, k.t.p. Kelkfoje tamen la senco de la verbo kaj adjektivo kun esti tiom proksimiøas, ke estas egale, kiun el ili oni uzas. Sed malgraý tio restas certa diferenco kaj la stila valoro ne estas la sama, æar adjektivo kun esti indikas ja staton, dum la verbo esprimas agon.
Kun la koloroj kelkaj uzas la sufikson -iøi, ekzemple la arbaro nigriøas anstataý nigras. Sed inter tiuj du formoj estas ja granda diferenco! Æar nigriøas signifas "fariøas nigra", dum nigras = impresas nigre. La sama diferenco estas inter bluiøas kaj bluas, verdiøas kaj verdas, k.t.p.
La verboj el adjektiva radiko estas generale netransitivaj, sed pro la ebleco anstataýigi prepozicion per akuzativo (vidu § 75) parto el ili (precipe egali, favori, simili, indi k.s.) estas uzata ankaý transitive.
3. Prepozicioj.
El la prepozicioj kutime nur anstataý, æirkaý, per kaj super estas verbigataj: Neniu alia lingvo povas anstataýi Esperanton. Altaj montoj æirkaýas la urbon. Hazardo peris ilian renkontiøon kaj konatiøon. Tio superas miajn kapablojn. Kiel montras la ekzemploj, ili æiuj estas transitivaj.
4. Adverboj kaj interjekcioj.
Æu vi povas prunti (kutime oni diras pruntedoni) al mi vian tranæilon? Tiun æi libron mi pruntis (kutime oni diras prunteprenis) el biblioteko. La filo spitis la deziron de siaj gepatroj. Mi venis por adiaýi vin (= diri al vi adiaý). La kato miaýas. Komence þi neis, sed fine þi jesis tion.

Dek-naýa leciono
132. Afiksoj.
La afiksa sistemo ne estas speciala¼o de Esperanto. - Ankaý la naciaj lingvoj uzas diversajn prefiksojn kaj sufiksojn. Tamen neniu alia lingvo havas tiel genie simplan, regulan kaj produktivan derivadon kiel Esperanto, kie æiu prefikso kaj sufikso havas sian firme difinitan sencon kaj estas tute regule uzata. Dank' al tio æiu iom lerta esperantisto povas facile kaj sen risko erari el malgranda nombro da radikoj devenigi senliman kvanton da novaj vortoj kun tute nova senco, per kiuj oni povas esprimi æiujn nuancojn de la homa penso. Tial Esperanto estas unu el la plej nuancriæaj lingvoj, kvankam la provizo de øiaj radikoj estas multoble pli malgranda ol en iu alia lingvo.
En la derivado partoprenas æefe substantivoj, adjektivoj kaj verboj, ankaý prepozicioj kaj numeraloj, dum la konjunkcioj, interjekcioj kaj pronomoj neniam estas uzataj por tio. Æe tio ne estas diferenco inter radikaj kaj devenigitaj substantivoj, adjektivoj kaj verboj. La sufiksoj aliøas rekte al la radiko kaj la necesa gramatika fina¼o sekvas nur en la fino de la vorto.
Multaj afiksoj estas detale pritraktitaj jam en la antaýaj lecionoj.
133. La substantiva sufikso -a¼o
kiu indikas objekton kun la ecoj de la radiko aý rezulton de ago, estas uzebla kun æiaj vortoj, se nur la senco tion permesas (same kiel mal-, fi-, -aæ-, -et-, -eg-, -ejo, -isto, -ismo, -igi, -iøi kaj -um-): nova - nova¼o; alta - alta¼o; sukero - sukera¼o; tolo - tola¼o; porko - porka¼o; manøi - manøa¼o; pentri - pentra¼o; kreski - kreska¼o; supre - supra¼o; æirkaý - æirkaýa¼o, ekster - ekstera¼o; post - posta¼o, k.t.p.
Same kiel -ujo, -ingo, -ilo, -aro, -ero, -ejo k.a., ankaý -a¼o devenigas vortojn kun tute speciala kaj konstanta signifo: ne æio, kio kreskas, estas kreska¼o, ne æio tola estas tola¼o, k.t.p.
Atentu la diferencon inter vesto = la ago vesti, verko = la ago verki, kanto = la ago kanti kaj vesta¼o = tio, per kio oni vestas sin, verka¼o = tio, kio estas verkita, kanta¼o = tio, kio estas kantata. Sekve kun la fina¼o -o verbaj radikoj indikas agon, kun la sufikso -a¼o ion konkretan, karakterizatan de la radiko. Sed tiu diferenco inter -o kaj -a¼o fariøas en la praktika lingvouzo æiam pli malofta kaj preskaý æiam oni diras: vesto anstataý vesta¼o, verko anstataý verka¼o, kanto anstataý kanta¼o, k.t.p. En multaj okazoj tiu -a¼o tamen ne estas evitebla: trinka¼o, kreska¼o, skriba¼o, lega¼o k.t.p.
134. -um-,
same kiel la prepozicio je, ne havas firman sencon kaj estas uzata nur tiam, kiam neniu alia sufikso taýgas (tiuj nemultaj okazoj estas jam fiksitaj de la lingvouzo kaj -um- preskaý æesis esti produktiva sufikso): nazo - nazumo; buþo - buþumo; kolo - kolumo; mano - manumo; kalkano - kalkanumo; komuna - komunumo; lakto - laktumo; kruco - krucumi; gusto - gustumi; okulo - okulumi; palpebro - palpebrumi; butono - butonumi; sapo - sapumi; mastro - mastrumi; vento - ventumi; aero - aerumi; plena - plenumi; malvarma - malvarmumi; proksima - proksimume; aminda - amindumi, k.t.p.
Kiel montras la supraj ekzemploj, -um- estas uzata ankaý por verbigado de substantivoj kaj adjektivoj, kiam la sola verba fina¼o por tio ne sufiæas (vidu ankaý § 131): ne "okuli", sed okulumi, ne "aeri", sed aerumi, k.t.p.
135. Ge-,
kiu kunigas personojn de ambaý seksoj, estas uzebla nur kun substantivoj kaj devenigas æiam substantivojn, simile al: bo-, eks-, -ano, -æjo, -njo, -estro, -ido, -ino, -aro, -ero kaj -ingo: gepatroj = patro kaj patrino aý patroj kaj patrinoj, gefratoj, geedzoj, gefianæoj, gemastroj, gesinjoroj = sinjoro kaj sinjorino aý sinjoroj kaj sinjorinoj, gesamideanoj, geamantoj, gekonat(ul)oj, k.t.p.
Æar ge- estas plurala prefikso, la vortoj kun øi devas havi multnombran fina¼on, sed kompreneble nur en la substantiva formo. Æe plua derivado tiu -j foriøas: gepatra lingvo; geedza tragedio; ili geedziøis.
Por bestoj ge- kutime ne estas uzata.
136. Bo-
indikas parencecon per geedziøo: bopatro, bopatrino, bofilo, bofratino, bogepatroj k.t.p.
137. -ino
indikas virinan sekson: patro - patrino; frato - fratino; sinjoro - sinjorino; fraýlo - fraýlino; lernanto - lernantino; virgulo - virgulino; Paýlo - Paýlino; koko - kokino; porko - porkino k.t.p.
La nomoj de la bestoj estas kutime sekse neýtralaj: æevalo estas nek vira nek ina, sed simple certa tirbesto. Por indiki viran sekson, kiam tio estas necesa, oni uzas prefikse la vorton vir-: æevalo - æevalino - viræevalo; þafo - þafino - virþafo; kato - katino - virkato. Sed kiam ne estas nepre necese substreki la sekson, oni diras simple æevalo, þafo, kato k.t.p., egale, æu temas pri vira aý ina besto.
Rimarko 1: Kelkaj uzas la vorton viro sufikse (æevalviro anstataý viræevalo), sed tio estas kontraýregula kaj erariga. Fakte æevalviro signifas viron, kiu okupas sin pri æevaloj (t.e. æevalisto).
Rimarko 2: Koko kaj bovo estas viraj bestoj.
138. -ido
indikas posteulon : æevalido, bovido, þafido, birdido, izraelido, homido, latinidaj lingvoj. Krom tio ankaý arbido kaj plantido.
139. -æjo kaj -njo.
Per tiuj æi sufiksoj ni devenigas karesajn nomojn, aldonante ilin al la 1-6 litero de la nomo.
-æjo estas uzata por viraj nomoj: Petro - Peæjo, Johano - Joæjo, Aleksandro - Aleæjo. Same: patro - paæjo. Kelkfoje estas uzataj ankaý onklo - oæjo kaj frato - fraæjo.
-njo estas la responda sufikso por virinaj nomoj: Mario - Manjo, Sofio - Sonjo, Elizabeto - Elinjo. Same: patrino - panjo kaj pli malofte onklino - onjo kaj fratino - franjo.
Rimarko: Samsence estas uzata ankaý la malgrandiga sufikso -et: patrineto, frateto, onklineto, Marieto. Por bestoj estas uzata nur -et-: hundeto, æevaleto, birdeto.
140. -estro
indikas æefon: urbo - urbestro; þipo - þipestro (= kapitano); polico - policestro; regno - regnestro; lernejo - lernejestro.
141. -aro kaj -ero
estas malaj unu al la alia: -aro indikas kolekton de samspecaj a¼oj, dum -ero nomas unu el la samspecaj partoj, el kiuj la tuto konsistas.
-aro: vorto - vortaro (= vortlibro, leksikono); arbo - arbaro; kampo - kamparo (= "malurbo"); vagono - vagonaro (= trajno); monto - montaro; þtupo - þtuparo; homo - homaro. Ne temas do pri hazarda kolekto, sed pri vortoj kun memstara kaj konstanta senco - kolekto aý listo de vortoj tute ne estas ankoraý vortaro (= vortlibro), kaj amaso de homoj ne estas homaro, sed nur homamaso.
-ero: sablo - sablero; neøo - neøero; polvo - polvero; æeno - æenero; fajro - fajrero; greno - grenero; mono - monero. -ero ne estas identa al peco aý parto kaj estas granda diferenco inter ekzemple æenero kaj æenpeco (= peco de æeno); tial ankaý ne "vitrero" kaj "sukerero", sed vitropeco kaj sukerpeco.
142. Eks-
signifas "antaýa, eloficigita": eksreøo, eksministro, eksoficiro, eksinstruisto, ekslernanto k.t.p.
143. Pra-
indikas malproksiman parencecon kaj apartenon al malproksima pasinteco: prapatro, praarbaro, prahomo, pratempo, prahistorio, pratipo, k.t.p. Ankaý: pranepo.
144. -oza
estas neoficiala sufikso, kiu devenigas el substantivoj adjektivojn kun la senco hava, plena, riæa: oroza (= orhava, orriæa) sablo; þtonoza (= þtonplena, þtonriæa) vojo; nuboza (= nuba, nuboplena) æielo; poro - poroza (= porhava) k.t.p.
145. Dis-,
uzata kun verboj kaj ne influanta ilian karakteron, same kiel mis-, ek- kaj re-, estas malo de kun: disiri (komp. kunveni), diskuri, disþiri, dis¼eti, disdoni, dissendi, disporti, disvastiøi k.t.p.
146. Mis-
signifas "erare, maløuste, malbone": miskompreni = erarkompreni, maløuste kompreni; misuzi = trouzi, malbonuzi, eraruzi; mistrakti = malbone trakti k.t.p.
147. Re-
indikas revenon kaj ripeton: reveni, reiri, reskribi, refari, rebrili, resendi, repagi, revidi, reformi, refoje, returne k.t.p. Anstataý re- oni povas uzi ankaý returni (pri loko), denove (pri tempo).
148. -ado
indikas daýran aý ripetan agon kaj servas æefe por substantivigi verbojn: kanti - kanto - kantado; verki - verko - verkado; krii - krio - kriado, danci - danco - dancado k.t.p.
En § 131 ni vidis, ke -ado servas ankaý por resubstantivigi verbojn, derivitajn el substantivoj (fabriko - fabriki - fabrikado k.t.p.). En tiu okazo la ago eæ ne bezonas esti daýra aý ripetata.
Kun verbaj formoj -ad- speciale substrekas, ke la ago estas daýra aý ripetata: iradi = iri longe kaj ripete, bicikladi = ofte bicikli, legadi = multe legi, k.t.p.
149. -ema,
kiu indikas inklinon, devenigas adjektivojn el verboj, same kiel: -ebla, -inda kaj -enda: labori - laborema; lerni - lernema; paroli - parolema; dormi - dormema; cedi - cedema; danki - dankema, k.t.p. Same ankaý kun derivitaj verboj: biciklo - bicikli - biciklema; profito - profiti - profitema; malsana - malsani - malsanema; pura - puriøi - purigema; ruøa - ruøiøi - ruøiøema; mastro - mastrumi - mastrumema, k.t.p.
Kelkfoje -ema estas uzata eæ kun senverbaj substantivoj kaj adjektivoj: ordo - ordema; pura - purema.
150. -ebla
indikas, ke tio, kion esprimas la radiko, povas esti farata: legi - legebla; vidi - videbla; kredi - kredebla; manøi - manøebla, k.t.p. Øi estas uzebla nur kun transitivaj verboj.
151. -inda
indikas, ke tio, kion esprimas la radiko, valoras esti farata: ami - aminda; laýdi - laýdinda; legi - leginda; bedaýri - bedaýrinda - bedaýrinde, k.t.p. Ankaý øi estas uzebla nur kun transitivaj verboj.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • Dek-oka leciono 131. Verbigado.
  • 1. Substantivaj radikoj.
  • 4. Adverboj kaj interjekcioj.
  • Dek-naýa leciono 132. Afiksoj.
  • 133. La substantiva sufikso -a¼o
  • 136. Bo- indikas parencecon per geedziøo: bopatro, bopatrino, bofilo, bofratino, bogepatroj k.t.p. 137. -ino
  • 138. -ido indikas posteulon : æevalido, bovido, þafido, birdido, izraelido, homido, latinidaj lingvoj. Krom tio ankaý arbido kaj plantido. 139. -æjo kaj -njo.
  • 140. -estro indikas æefon: urbo - urbestro; þipo - þipestro (= kapitano); polico - policestro; regno - regnestro; lernejo - lernejestro. 141. -aro kaj -ero
  • 142. Eks- signifas "antaýa, eloficigita": eksreøo, eksministro, eksoficiro, eksinstruisto, ekslernanto k.t.p. 143. Pra
  • 146. Mis- signifas "erare, maløuste, malbone": miskompreni = erarkompreni, maløuste kompreni; misuzi = trouzi, malbonuzi, eraruzi; mistrakti = malbone trakti k.t.p. 147. Re

  • Elŝuti 0.54 Mb.