Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo8/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

113. El.
La diferenco inter de (vidu § 111) kaj el estas tio, ke de indikas formoviøon el la proksimeco de io, dum el indikas formoviøon el la interno de io: Li prenis la revolveron el la poþo. Oni forprenis revolveron de la þtelisto (oni ne povas diri "el la þtelisto" æar la revolvero ja ne estis en li!). Mi ricevis leteron el Helsinki de mia amiko. Pro drinkemo li estas eksigita el la ofico. La severa patro forpelis sian filon el la domo.
Krome oni povas distingi kelkajn specialajn okazojn, kiam el estas uzata:
Kun superlativo (en la senco elinter): Kolibro estas la plej malgranda el æiuj birdoj. Esperanto estas la plej facila el la lingvoj.

Por indiki la materialon, el kiu io estas farita aý konsistas: Bata fabrikas þuojn el ledo kaj þtofo. La forno estas farita el kaheloj. La kurso konsistas el dudek lecionoj.



Por indiki la lokon, el kiu iu devenas: Æu vi vidis la s-anon el Bruselo? Atentu, ke la frazo Æu vi vidis la s-anon en Bruselo? havas tute alian sencon! La aýtoro de tiu æi libro estas el Estonio, sed nuntempe li troviøas en Æe¶oslovakio.
114. Por kaj pro.
La diferenco inter por kaj pro estas tio, ke por indikas celon, pro - kaýzon: La homoj aæetas multe da objektoj por kristnasko. Pro kristnasko la bankoj estas fermitaj. Tiun pupon li aæetis por sia filino. Pro sia malsana filino li havas multe da zorgoj. Kelkaj akraj vortoj estis sufiæaj por malpaciøo de la geedzoj. Pro la malpaciøo la edzino ekploris. Por vi mi povas fari æion! Pro vi mi malfruis al la vagonaro.
Por estas sufiæe proksima al al (kiu esprimas direkton): Mi mendis kafon por vi. Mi mendis kafon al vi. La diferenco estas ja tre malgranda, kaj anstataý por oni povas preskaý same bone diri al kaj male. Sed ne æiam! Ekzemple la sekvantaj du frazoj tute ne estas egalaj: Mi skribis por vi. Mi skribis al vi. Same ne intermiksu por kaj al en la frazo La homoj aæetas al si multe da objektoj por kristnasko.
Jen la diversaj nuancoj, kiujn por havas:
Prezo, por kiu oni aæetas (abonas, mendas k.t.p.) ion, kvanto, por kiu oni pagas (donas k.t.p.) ion, kaj tempo, dum kiu io estas okazonta: Mi aæetis florojn por du kronoj al (aý por) mia edzino. La knabino petis æokoladon por kvindek centimoj. Mi pagis por la floroj (ne pro, æar la floroj estis ne kaýzo, sed celo de mia aæeto) du kronojn. La patro donis al sia filino kvindek centimojn por æokolado. La senlaborulo konsentis labori por manøo kaj loøo. Pro la bankroto de la entrepreno la laboristoj ne ricevis salajron por du semajnoj (aý salajron de du semajnoj). Oni dankis la prezidanton por (aý pro) lia energia laboro. Dankon por (aý pro) via interesa letero! Nia instruisto forveturis por kelkaj tagoj (= li forveturis kun la celo foresti kelkajn tagojn). Nia klubo abonis "Heroldon de Esperanto" por unu jaro (dum unu jaro havas tute alian sencon).
Malo de kontraý: Dudek kvin membroj voædonis por kaj nur dek voædonis kontraý la propono. Æiuj æeestantoj estis por fondo de la klubo.
Certajn verbojn (voli, deziri, povi, scipovi, devi, rajti, ordoni, promesi, permesi, komenci, fini, æesi, daýri, intenci, projekti, lasi, igi, þajni, emi, domaøi k.t.p.) infinitivo sekvas senpere: Mi volas manøi. La infanoj komencis ludi. Æu mi rajtas eniri? Æesu jam petoli! Mi ne emas labori hodiaý.
Sed multaj aliaj verboj devas esti ligataj kun infinitivo per la prepozicio por: Æu vi venis tien æi por dormi? La homo naskiøis por labori, suferi kaj morti. Ili havas nenion por manøi. Li pafis nur por defendi sin.
Rimarko 1: Kun la verboj iri kaj veni infinitivo estas uzata kaj kun por kaj senpere: Mi venis por iom babili kun vi. Venu manøi! Antaý nelonge ili iris (por) promeni.
Rimarko 2: Kun pro infinitivo ne estas uzebla. Oni devas substantivigi la verbon: Pro kurado (ne "pro kuri") li laciøis (aý: Pro tio, ke li kuris, li laciøis). Mi malfruis pro la tagmanøo.
Rimarko 3: Kun por ke estas æiam uzata imperativo: Li þlosis la biciklon, por ke oni ne þtelu. Skribu al þi, por ke þi sciu, kie vi estas.
Rimarko 4: Anstataý por kio kaj pro kio, kiuj inter si tamen ne estas samsencaj, oni povas diri simple kial: Por kio (= kial) vi venis tien æi? Pro kio (= kial) vi ploras, knabeto? Anstataý pro tio, ke oni povas diri æar: Mi ne venis pro tio, ke (= æar) mi ne havas tempon.

Dek-sesa leciono
115. Al kaj en.
Anstataý en la lernejoN, en la fabrikoN, en la urboN oni povas ofte diri al la lernejo, al la fabriko, al la urbo, kvankam teorie tiuj formoj ne estas samsencaj.
Al la lernejo esprimas nur movon en la direkto de la lernejo kaj ne montras, ke oni atingas kaj eniras øin, dum en la lernejon indikas, ke oni haltas nur interne de la lernejo. Sed en la praktiko tiu diferenco ludas ofte nenian rolon, æar la lingvo ne estas ja matematiko kaj kutime oni ne bezonas esprimi sin kun matematika precizeco.
Precipe kun la nomoj de urboj kaj landoj oni uzas volonte al: Mi veturos al Ce¶oslovakio, al Germanujo, al Finnlando, al Berlin(o), al Parizo, al Vieno (Wien), al Oslo.
116. Øis.
La diferenco inter al kaj øis estas tio, ke al indikas nur direkton, dum øis fiksas ankaý la limon: Li iris al la pordo (li iris en la direkto de la pordo). Li iris øis la pordo (la pordo estis la limo, øis kiu li iris). De tiu turo oni povas vidi øis la najbara urbo. La kurso daýros øis kristnasko. Øis tiu tempo ni lernos la tutan Esperantan gramatikon. La lecionoj estas de la sepa øis la naýa. Øis revido!
Øis estas uzata ankaý konjunkcie, t.e. sen substantivo: Hieraý mi legis øis (aý øis kiam) mi endormiøis. Nia diligenta kolegaro en laboro paca ne laciøos, øis (aý øis kiam) la bela sonøo de l' homaro por eterna ben' efektiviøos.
117. Post kaj antaý.
Post kaj antaý estas uzataj en du sencoj: loko kaj tempo. Loko: Antaý mi sidis fraýlino kaj post (= malantaý) mi sidis dika maljunulo. Ili kaþis sin post (malantaý) la þtono. Tempo: Antaýtagmeze la infanoj lernas kaj posttagmeze ili ludas. Antaý nelonge mi legis "Gösta Berling" de Selma Lagerlöf. La prezentado komenciøos post nelonge. Antaýhieraý. Postmorgaý. Li foriris antaý du horoj. Post la tagmanøo mi legis.
Sed malantaý estas uzata nur por loko, neniam por tempo. Estus utile diferencigi post kaj malantaý, uzante post nur por tempo: Li venis post mi (= pli malfrue ol mi). Li venis malantaý mi (= æe mia dorso).
Ankaý post estas uzata konjunkcie, sed nur kune kun kiam: Post kiam la letero estos skribita, mi iros promeni. Post kiam þi edziniøis (= edziniøinte), þi finis la laboradon en la kontoro. Anstataý post kiam oni povas uzi sole kiam: Kiam la letero estos skribita (aý Skribinte la leteron), mi iros promeni.
Analogie al post kiam kelkaj uzas antaý kiam anstataý la kutima antaý ol: Mi ne ripozos antaý kiam mi plene ellernis Esperanton.
118. Æe kaj apud.
Apud signifas "flanke de, æe la flanko": Antaý mi en la kino sidis bela fraýlino, apud mi sidis mia edzino kaj malantaý mi sidis dika sinjoro. Antaý nia domo estas øardeno kaj apud nia domo estas lernejo.
Æe indikas proksimecon, kuneston: Æe Brno estas la mondfamaj grotoj Maco¶a. Restu æe mi. Li oficas æe Müller & K-io (komparu apud Müller & K-io = en apuda domo). Iliaj gepatroj loøas jam kelkajn jarojn æe ili (= en la sama loøejo kun ili). Iliaj gepatroj loøas jam kelkajn jarojn apud ili (= en alia, apuda loøejo). La tuta familio sidis æe la tablo.
Tamen en certaj okazoj ilia senco tiom proksimiøas, ke oni povas uzi kiun ajn el ili: La pordisto staras æe la pordo (aý apud la pordo). Estonio estas æe (aý apud) la Balta maro. En apudmaraj (aý æemaraj) regionoj multe pluvas.
119. Kun, per, sen.
Kun indikas akompanon: Petro parolas kun sia amiko (= Petro parolas kaj lia amiko parolas). Kun kiu vi promenis hieraý? Æu vi korespondas kun eksterlandanoj? La koko kantas kun fermitaj okuloj (= havante la okulojn fermitaj). Li staris kun klinita kapo.
Per indikas rimedon, ilon: La surdmutuloj parolas per (= per helpo de) la manoj. Oni skribas per plumo kaj krajono. Mi manøis per kulero, forko kaj tranæilo. Li parolis per telefono kun sia amikino. Sendu la paka¼on per poþto!
Sen estas malo de kun kaj per: Sen vi mi iros nenien! Sen plumo aý krajono oni ne povas skribi. La infanoj preferas manøi sen forko kaj tranæilo.
120. Kunmeta¼oj de prepozicio kaj verbo.
Kun prepozicio kunmetita verbo havas kompreneble alian sencon ol la sama verbo sole (alie oni ja ne bezonus la kunmeta¼on): La ciganino antaýdiris al li grandan estontecon. Neniu povis antaývidi la malsukceson. Dum la kunveno oni priparolis diversajn aferojn. "En okcidento nenio nova" de Remarque priskribas la mondmiliton. La poeto prikantas sian amatinon. Æiu devas prizorgi sin mem. La redaktoro prilaboras la ricevitajn manuskriptojn. Antaý kristnasko la komercistoj perlaboras multe da mono. Neniu kontraýdiris ion al la parolanto. En la vagono iu sinjoro alparolis min. La malamika armeo transiris nokte la riveron. Vespere la suno subiras. Pro trablovo oni fermis la fenestrojn. Malmulte da homoj æeestis la paroladon. Longe þi postrigardis la foriranton. Adiaýe ili æirkaýprenis unu la alian. Antaý ol eniri la viro æirkaýiris la domon. Neniu aldonis ion al iliaj klarigoj.
Por vidi la diferencon inter kunmeta¼o kaj simpla verbo kun prepozicio, komparu ekzemple la frazojn Fremdajn homojn oni ne alparolas, kaj Al fremdaj homoj oni ne parolas. Ofte la kunmetita verbo havas tiel specialan sencon, ke oni tute ne povas disigi la verbon de la prepozicio: antaýdiri, antaývidi ("neniu povis vidi antaý la malsukceso" estas ja tute sensenca kaj havas nenion komunan kun neniu povis antaývidi la malsukceson), perlabori, aldoni, k.t.p.
Kiel ni vidis en §§ 47 kaj 48, kun la prepozicioj estas uzata nominativo, kaj akuzativon oni uzas nur tiam, kiam oni volas indiki direkton kaj la prepozicio per si mem tion ne faras. (La malamika armeo iris trans la riveroN). Sed post verboj, kunmetitaj kun prepozicio, oni devas æiam uzi akuzativon, ankaý kiam ne temas pri direkto: Mi æeestis la kunvenoN. Tiu æi akuzativo anstataýas la mankantan prepozicion, kiel ni vidis jam en § 76.
La kunmeta¼oj kun la verboj de movo diferencas de la ceteraj tiom, ke post ili oni kutime ripetas la prepozicion: Bonvolu eniri en la æambron! Nun ni alvenis al la plej grava demando. Post la diservo æiuj eliris el la preøejo.
121. Adverbigado de la prepozicioj.
La prepozicioj kiel helpvortoj ne povas esti uzataj memstare, sed nur kun substantivoj kaj pronomoj, kaj kelkaj (anstataý, por, krom, sen) ankaý kun infinitivo. Volante uzi iun prepozicion memstare, oni devas adverbigi øin, t.e. aldoni al øi la fina¼on -e:
Mia familio iras antaý mi = Mia familio iras antaýE (oni ne povas diri "Mia familio iras antaý"!). Ši ekrigardis malantaý sin = Ši ekrigardis malantaýEN. Unue ni trinkos kafon kaj postE (= post tio) ni ludos þakon. Mi venos baldaý; dumE (= dum la atendado) vi povas rigardi la albumon. Mi ne havas tiom da mono kunE (= kun mi). Pro manko de loko multe da homoj devis resti eksterE (= ekster ia domo). La banejo estas tute apudE (= apud ni). AnstataýE (= anstataý tio) mi iris hejmen. KromE (= krom tio) la libro estas ankaý instrua. Tute kontraýE (= kontraý tio, male), li estas la plej bona homo, kiun mi konas. ÆirkaýE (= æirkaý þi) sur la planko kuþas þiaj ludiloj. La urbocentro estas transE de la rivero. Luktante la knaboj falis tiel, ke Karlo estis supre kaj Petro subE (= sub li). Mi sciiøis pri la nova¼o perE de mia amiko. SurE (= supre), enE (= interne) kaj elE (= ekstere) estas uzataj tre malofte.
122. -eco
indikas kvaliton kaj estas uzata kun adjektivoj: riæa - riæeco, libera - libereco, afabla - afableco, certa - certeco, konata - konateco. -eco estas uzata ankaý en la senco "tempo": infaneco (sed pli kaj pli ofte oni uzas la formon infanaøo), pasinteco (= pasinta tempo), estanteco (= estanta tempo), estonteco (= estonta, venonta tempo).
Kun verbaj radikoj -eco ne estas uzata, sed ofte kun substantivaj, kompreneble pere de ilia adjektivigo: homo - homa - homeco, amiko - amika - amikeco, hejmo - hejma - hejmeco, k.t.p.
Kvankam -eco estas øenerale substantiviga sufikso, per øi estas devenigata ankaý aparta speco de adjektivoj kun la senco -simila: knaba konduto = konduto de knabo, knabeca konduto = knabsimila konduto; argila tero = tero el argilo, argileca tero = argilsimila tero.
Tasko 15.
(Alskribu la øustan prepozicion anstataý la punktoj!)
Profunda dormo.
... grava afero Jakobo Dormsako estis veturonta ... nokta vagonaro ... Tartu. ... la vojaøo lia edzineto enpakis ... li æion necesan: novan kostumon, noktoæemizon, paron ... þuoj, kelke ... puraj kolumoj, naztukojn, buterpanojn ... trankviligo ... la apetito kaj eæ interesan romanon ... legado.
... larmoj ... la okuloj la bona edzino adiaýis sian edzon ... la vagonaro, deziris ... li bonan vojaøon kaj feliæan revenon. La lasta kiso, kaj la vagonaro ekmoviøis. Starante ... la þtupo ... la vagono Jakobo svingis poþtukon ... sia kara edzineto, kiu baldaý malaperis ... la vido.
... mallonga seræado Jakobo trovis sian dormvagonan kupeon. Baldaý li sentis sin laca kaj dormema. Sed ... la enlitiøo li iris ... la konduktoro kaj donante ... li unu kronon petis lin, ke li veku lin matene ... Tartu, kaj, se li ne volos vekiøi, simple elportu lin ... la vagono. Æar Jakobo dormis kutime tre profunde kaj ofte estis tute neeble veki lin matene.
... la nokto Jakobo dormis dolæe ... sia vagonlito. Sed kiam li matene malfermis la okulojn kaj elrigardis ... la fenestro, li ekvidis ... teruro, ke li jam delonge traveturis Tartun kaj troviøas jam ... la limstacio Valga.
Li furioziøis, rapide vestis sin, elkuris ... la vagono, iris ... la konduktoro kaj kolere insultis lin ... tio, ke li ne vekis lin ... Tartu, kvankam li ricevis ... tio unu tutan kronon. Sed la konduktoro ne povis ... ridego respondi eæ unu voton. Lia kolego, kiu tion vidis, venis ... li ... post la foriro ... Jakobo kaj demandis lin: "Kial vi ridis, kiam tiu sinjoro insultis vin? Kial vi ne fermis lian buþon?" - "Ho, ankoraý pli kolere insultis min tiu sinjoro, kiun ... Tartu ... noktoæemizo mi elportis ... la vagono!" respondis la konduktoro, retenante ridon.

Dek-sepa leciono
123. Landnomoj.
Ekzistas du specoj da landnomoj:
derivitaj el la nomo de la popolo per la sufikso -ujo, fina¼o -io aý la vorto lando (al tiu æi kategorio apartenas la nomoj de preskaý æiuj landoj en Eýropo kaj Azio); memstaraj radikoj, el kiuj la nomo de la popolo estas devenigata per la sufikso -ano (al tiu æi kategorio apartenas preskaý æiuj landoj en Ameriko kaj Afriko).
Per la oficiala sufikso -ujo oni povas el æiuj nomoj de la popoloj devenigi la respektivan landnomon: abiseno - Abisenujo, albano - Albanujo, bavaro - Bavarujo, bulgaro - Bulgarujo, æe¶oslovako - Æe¶oslovakujo, æino (aý ¶ino) - Æinujo (aý ¦inujo), dano - Danujo, hindo - Hindujo, hispano - Hispanujo, hungaro - Hungarujo, italo - Italujo, japano - Japanujo, jugoslavo - Jugoslavujo, kataluno - Katalunujo, kroato - Kroatujo, greko - Grekujo, norvego - Norvegujo, polo - Polujo, portugalo - Portugalujo, rumano - Rumanujo, ruso - Rusujo, sakso - Saksujo, svedo - Svedujo, sviso - Svisujo, turko - Turkujo, k.t.p.
Æar -ujo havas ankaý du aliajn sencojn (ekz. supujo kaj pomujo = pomarbo), kaj æar øi krom tio estas artefarita kaj ne troviøas en la aliaj lingvoj, multaj preferas la neoficialan, sed internacian fina¼on -io: Albanio, Aýstrio, Belgio, Bulgario, Æe¶oslovakio, Estonio, Germanio, Hindio, Hispanio, Hungario, Italio, Jugoslavio, Latvio, Litovio, Norvegio, Portugalio, Rumanio, k.t.p.
Tiuj, kiuj þatas nek -ujo nek -io, uzas kunmeta¼ojn kun lando: Æinlando, Danlando, Franclando, Hungarlando, Japanlando, Pollando, Ruslando, Svedlando, Svislando, k.t.p. Sed tro longaj kunmeta¼oj (Æe¶oslovaklando, Jugoslavlando, Portugallando, Aýstrolando, k.t.p.) ne estas belaj. La formoj "Finnujo" aý "Finnio" (el finno, kelkfoje eæ fino) ne estas uzataj, sed æiam Finnlando.
La nomoj Nederlando, Holando, Irlando kaj Islando ne estas kunmeta¼oj, sed memstaraj vortoj, kie -land- apartenas al la radiko. La nomo de la popolo estas derivata el ili per la sufikso -ano: nederlandano, holandano, irlandano, islandano. Al la sama kategorio apartenas: Usono, Sovet-Unio (ankaý Sovetio kaj USSR), Kanado, Palestino, Argentino, Peruo, Koreo k.t.p. Ankaý el ili la nomo de la popolo estas derivata per -ano: usonano, kanadano, peruano, koreano k.t.p.
La nomoj de kelkaj ekster-eýropaj landoj havas du formojn: egipto - Egiptujo kaj Egipto - egiptano; Brazilo - brazilano kaj Brazilio - braziliano; Æilo - æilano kaj Æilio - æiliano.
La landnomoj: Aløerio kaj Meksikio havas la fina¼on -io por ke oni povu diferencigi ilin de la samnomaj urboj (Aløero kaj Meksiko). La loøantoj de tiuj landoj estas nomataj aløerianoj kaj meksikianoj.
124. Propraj nomoj.
Æar la substantivoj en Esperanto havas la fina¼on -o, ekzistas tendenco provizi per øi ankaý la proprajn nomojn kaj tute adapti ilin al la reguloj de nia lingvo. Multaj internacie konataj nomoj estas jam øenerale uzataj en tiu maniero: Johano, Karlo, Petro, Aleksandro, Henriko, Teodoro, Andreo, Julio, Mario, Elizabeto, Napoleono, Cezaro, Parizo, Londono, Romo, Kopenhago, Varsovio aý Varþavo (pole Warszawa), Vieno (Wien) k.t.p.
Tuta serio da geografiaj nomoj, precipe tiuj de maroj, riveroj kaj montoj, kiuj estas internacie konataj, estas uzata senescepte en ilia Esperanta formo: Danubo, Mediteraneo (Meza Maro), Balta Maro, Finna Golfo, Botnia Golfo, Norda Maro, Glacia Maro, Nigra Maro, Kaspia Maro, Marmara Maro, Atlanta Oceano aý Atlantiko, Pacifika Oceano aý Pacifiko, Ruøa Maro, Dardaneloj, Alpoj, Karpatoj, Altaj Tatroj, Apeninoj, Pireneoj, Krimeo k.t.p.
Internacie konataj urbnomoj estas uzataj aý en la Esperanta aý en la oficiala formo (sed kutime oni ne uzas iun alian nacilingvan formon): Kopenhago aý Kobenhavn, Stockholm aý Stokholmo, Berlin aý Berlino, London aý Londono, Moskva aý Moskvo (sed ne "Moscou"!), Roma aý Romo (sed ne "Rom"), New York aý Nov-Jorko, Chicago aý Æikago, Varsovio, Varþavo aý Warszawa (sed ne "Warschau"), Praha aý Prago (sed ne "Prag"), Göteborg aý Gotenburgo (sed ne "Göteborgo"), Milano (ne "Mailand"), Napoli (ne "Neapel"), Budapest aý Budapeþto k.t.p.
La nomojn de malpli konataj urboj oni kutime ne esperantigas (sed ofte estas tre utile, se en parentezoj oni aldonas ilian proksimuman elparolon): Bordeaý (Bordo), Bydgoszcz (Bidgoþc), Tallinn (ne "Reval" aý "Talino") k.t.p.
La familiajn nomojn oni ne esperantigas kaj el la antaýnomoj oni kutimas esperantigi nur tiujn, kiuj estas internacie uzataj: Lazaro Ludoviko Zamenhof, John Durrant, James Baldwin, Romain Rolland, Vlasta Stolejdova k.t.p. En adresoj k.s. oni uzas la Esperantajn formojn malofte, sed en literaturo pli ofte.
Rimarko: En kelkaj naciaj lingvoj oni diras unue la familian kaj poste la antaýnomon (Bleier Vilmos, Dokoupil Bohuslav k.t.p.). Sed æar multaj nacilingvaj antaýnomoj ne estas internacie konataj kaj pro tio eksterlandanoj ne scipovas diferencigi la familian kaj antaýnomon, estas rekomendinde loki la antaýnomon antaý la familia nomo, kiel oni faras en la plej multaj lingvoj: Edmond Privat, Teo Jung, Ernfrid Malmgren, Vilmos Bleier, Bohuslav Dokoupil k.t.p. Kiam pro specialaj kaýzoj (ekzemple en alfabeta nomaro) estas necese unue lokigi la familian nomon, oni apartigu øin de la sekvanta antaýnomo per komo: Privat, Edmond. Zamenhof, Lazaro Ludoviko.
125. Akuzativo.
Akuzative la esperantigitaj propraj nomoj estas uzataj same kiel æiuj aliaj substantivoj: Mi tre þatas SvedlandoN. Neniam ankoraý mi vidis ParizoN. Multaj turistoj vizitas (la) AlpojN. Ernesto amas AmalioN.
Æe la neesperantigitaj nomoj oni aplikas du manierojn:
Oni uzas ilin en ilia origina formo sen akuzativa fina¼o: Lars amas Oudrun (aý Oudrunon). Æiuj maristoj konas Bordeaý (aý la urboN Bordeaý).
Oni aldonas la fina¼on -n (post vokalo) aý -on (post konsonanto), kiun oni tute simple alskribas al la nomo (Mi þatas Prahan. Æiuj pacamikoj memoras Briandon), aý apartigas per streketo (Folke amas Helga-n) aý per apostrofo (Post Londono ni vizitis Manchester'on aý Menæesteron).
Kiam antaý la propra nomo troviøas iu titolo (sinjoro, fraýlino, samideano, doktoro, profesoro, instruisto, þoforo k.t.p.) aý iu alia simila vorto (urbo, monto, lingvo, vorto k.t.p.), la propra nomo estas æiam nominativa: Æiuj esperantistoj þatas kaj amas DoktoroN Zamenhof. Æu vi konas pastroN Andreo Cseh? Dum la mondmilito la germanoj okupis la polan æefurboN Varsovio. Esperantisto estas nomata æiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvoN Esperanto (ne "la lingvon Esperanton"!). Ši forgesis la vortoN "eraro".
126. Difina artikolo.
Aldone al § 13 ankoraý kelkaj reguloj pri la uzado de la difina artikolo:
La estas uzata æiam por indiki horon: Nun estas la tria kaj kvarono (3.15). Mi enlitiøis je la dekdua. La vagonaro foriros dek minutojn antaý la sepa (6.50).
Same la estas uzata æiam por indiki la tagon de la monato: Mi naskiøis la naýan de Februaro. Hodiaý estas la kvara de Marto.
Anstataý ripeti substantivon, oni povas uzi la kun adjektivo aý poseda pronomo: Jen estas du libroj; la dika estas angla kaj la maldika estas Esperanta. Lia patro estas instruisto, sed la mia estas þuisto.
127. Adjektivigado kaj adverbigado de verboj.
Kutime oni adjektivigas kaj adverbigas la verbojn pere de la participoj: kanti - kantanta - kantante; dormi - dormanta - dormante. Sed en certaj okazoj oni faras tion ankaý per simpla aldono de la fina¼oj -a aý -e al la verba radiko kaj devenigas tiamaniere adjektivojn kaj adverbojn kun speciala sencnuanco: D-ro Privat estas brila oratoro. Vi faris tion brile. La demanda kaj ekkria signoj apartenas al la interpunkcio. Eksterlandaj vojaøoj estas ne nur distraj kaj amuzaj, sed ankaý tre instruaj. Multaj Esperantaj kluboj havas vivan aý parolan gazeton. Ni interrilatis nur skribe. Li parolas Esperanton flue.
Precipe ofte oni adjektivigas kaj adverbigas tiamaniere la verbojn kun la sufiksoj -igi kaj -iøi: Estona Kleriga Ligo. Vendado de refreþigaj trinka¼oj. Lia konduto estis koleriga kaj hontiga. Interkonatiøa vespero.
Atentu, ke tiuj æi adjektivoj kaj adverboj ne estas egalaj al la respektivaj participoj, sed havas tute speciale nuancitan sencon: la participoj esprimas hazardan staton kaj substrekas la agon kaj tempon, dum la simplaj adjektivoj kaj adverboj indikas konstantan staton, malpli akcentas la agon kaj tute ne enhavas ideon pri tempo. Brilanta þtono estas þtono, kiu brilas, eble nur hazarde, æar sunradioj falas sur øin. Sed brila oratoro (ne brilanta! jes, brilanta li fariøas, kiam li þvitas kaj lia vizaøo brilas pro tio) - estas persono, kiu havas grandan talenton kaj multe da spertoj por paroladi.
128. Neado.
Por neado estas uzataj la vortoj: ne, nek, nek... nek, eæ ne, neniu, nenio, nenia, nenie, nenial, neniam, neniel, nenies, neniom.
La nea vorto troviøas æiam antaý tiu vorto, al kiu øi rilatas: Mi ne legis gazeton. Ne mi legis gazeton. Mi legis ne gazeton.
Kiam iu alia nea vorto estas uzata, la vorto ne estas superflua: Neniu povas ellerni la æinan lingvon. Neniel oni povas kompreni tian agmanieron. Li þatas nek kinon nek teatron.
Æe duobla neado la senco fariøas jesa: Mi ne povas ne paroli = Mi devas paroli.
Atentu la diferencon inter ne kaj la sufikso mal-, kiu indikas rektan malon, dum ne nur neas tion, pri kio temas: nevarma - malvarma; nebela - malbela; ne fari - malfari (= detrui). Kun verboj kelkaj uzas mal-, kiam ne estas pli øusta. Ne Mi malsciis tion, sed: Mi ne sciis tion, ne: Li malkomprenis la leteron sed: Li ne komprenis (aý miskomprenis) la leteron. Same anstataý la kelkfoje renkonteblaj formoj: malebla, malkomprenebla, malvidebla, mallegebla k.t.p. pli øustaj estas: neebla, nekomprenebla, nevidebla, nelegebla k.t.p.
129. Apostrofado.
Kelkfoje, precipe en poezio, oni forlasas la literon a de la artikolo kaj anstataýigas øin per apostrofo (l'). Tio estas farata kutime nur post de, kaj precipe tiam, kiam la vorto, kiu sekvas la artikolon, komenciøas per a aý iu alia vokalo: La posedanto de l' aýtomobilo. Sur la ondoj de l' oceano. Laýlonge de l' rivero.
Sed kiam la vorto post la komenciøas per l kaj entute kiam troviøas danøero de miskompreno, ne estas rekomendinde apostrofi la artikolon. Sekve ne "de l' lingvo, de l' laýdo, de l' aýdo, de l' iro" (la lasta sonas kiel deliro!), sed de la lingvo, de la laýdo, de la aýdo, de la iro k.t.p.

Kelkaj apostrofas la artikolon ankaý post tra, pri, pro, æe kaj je (tra l' arbaro, æe l' akvo), sed en la kutima stilo tio ne estas imitinda.


En poezio (sed ne en prozo!) oni apostrofas pro belsono kaj ritmo ankaý substantivojn: Ho, mia kor'! Al la mond' eterne militanta... k.t.p. Sed apostrofi oni rajtas nur substantivojn kun la fina¼o -o, neniam adjektivojn, adverbojn, verbojn kaj aliajn vortojn, ankaý ne la fina¼ojn -on, -oj kaj -ojn.
Entute estu þparema pri la apostrofado, æar la plenaj formoj estas pli klaraj kaj facile kompreneblaj.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • Dek-sesa leciono 115. Al kaj en.
  • 120. Kunmeta¼oj de prepozicio kaj verbo.
  • 121. Adverbigado de la prepozicioj.
  • Dek-sepa leciono 123. Landnomoj.
  • 127. Adjektivigado kaj adverbigado de verboj.

  • Elŝuti 0.54 Mb.