Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo7/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

92. Kunmetado kaj derivado.
Nian æiutagan panon donu al ni hodiaý. Li renkontis þin æiutage sur la strato. En la mondo ekzistas æiaspecaj (æiuspecaj, æiaj) homoj. Tiamaniere (= tiel) oni ne povas sukcesi. Tiutempe (= tiam) Esperanto estis ankoraý tute nekonata. Iufoje (iafoje, kelkiam) oni povas amuzi sin iomete. Kiomfoje mi jam diris al vi! La tiamaj (= tiutempaj) homoj estis tute aliaj ol la nunaj. Li estas dorlotita pro la æiamaj sukcesoj. Ili renovigis sian iaman amikecon. Antaý la vojaøo al iu fremda urbo sciigu la tieajn esperantistojn pri via alveno. Kioma horo estas nun? La kasisto eksiøis pro diversaj kialoj (= kaýzoj). La brulo (= incendio) tute neniigis la domon. La tiamuloj povas rakonti interesajn historiojn pri tio.
93. Rilataj vortoj.
Por kunligi kaj rilatigi frazojn oni povas uzi nur la k-vortojn (kiu, kio, kia...): Tio, kion vi tie vidas, estas verþajne þipo. La libro, kiu kuþas sur la tablo, estas verda. Tia nebulo, kian ni hodiaý havas, estas vera Londona nebulo. Mi ne scias, kien þi iris. Æu li diris, kiam li revenos? Nun vi vidas, kiel oni kaptas fiþojn.
Same kiel oni ne povas diri "Kion libron vi legas?" (vidu § 91), oni ne povas diri ankaý "La libro, kio kuþas sur la tablo", æar la io-vortojn oni ne povas ja apudmeti al substantivoj. Devas esti: La libro, kiU kuþas sur la tablo. La akcidento, pri kiU mi legis en la gazeto, okazis en Sovet-Unio. La papero, kiUn ni uzas, estas tre maldika. La fraýlinoj, kiUj sidas tie, estas iom konataj al mi.
Sed kial en la frazo La papero, kiun mi uzas, estas maldika la vorto kiuN estas akuzativa, dum la vorto papero, al kiu øi rilatas, estas nominativa? Æu ne devus esti: "La papero, kiu mi uzas"? La afero estas tia, ke tie æi temas fakte pri du frazoj:
la papero estas maldika kaj

kiun mi uzas.


En la unua, æefa frazo, la papero estas subjekto, en la dua, komplementa frazo, mi estas subjekto kaj kiun estas rekta objekto de la transitiva verbo uzas. Tial øi havas la fina¼on: -n. Alia ekzemplo: Mi ne konas la viroN, kiu staras sur la strato. Tie æi viroN estas rekta objekto de la transitiva verbo: konas kaj kiu estas subjekto de la komplementa frazo: kiu staras sur la strato. Sed nombre kiu devas kompreneble en ambaý okazoj akordi kun sia æefvorto: La viroJ, kiuJn mi vidis, estis blindaJ. Mi ne konas la ViroJn, kiuJ staras sur la strato.
Ekzemploj: La aýtomobilo, kiu staras antaý la hotelo, apartenas al mia kuzo. La lingvo, kiuN ni lernas, nomiøas Esperanto. Æu vi volas vidi la filmon, kiuN oni nun prezentas en "La ruøa muelejo"? Neniu þatas homojn, kiuJ tro multe fanfaronas. Se mi havus multe da mono, mi aæetus æiujn librojn, kiuJN mi vidis en la montrofenestro de la librovendejo.
94. Æi.
La vorteto æi indikas proksimecon kaj estas uzata kun la montraj vortoj, laýplaæe post aý antaý ili: tie - æi tie, tie æi; tien - æi tien, tien æi; tiu - æi tiu, tiu æi; tio - æi tio, tio æi. Kun tial, tiel, ties kaj tion øi estas uzata tre malofte. Kunigi øin per streketo kun øia æefvorto ("æi-tie, tien-æi"), kiel kelkaj faras, estas nenecese kaj nerekomendinde. Sed æe la derivado tio estas necesa kaj tiam æi devas trovigi æiam antaý sia æefvorto: La æi-tiea (ne "tie-æia"!) Esperantasocieto estas jam kvinjara.
En adverbaj kaj adjektivaj kunmeta¼oj oni eliminas tiu kaj tio kaj uzas æi tute solan: Æi-jare ("æi-tiu-jare" estus ja tro longa kaj peza!) la rikolto estis eksterordinare bona. Anstataý æi-jare oni povas diri: en æi tiu jaro aý: æi tiun jaron kaj anstataý æi-jara rikolto = la rikolto de æi tiu jaro. Plue: æi-kune (= kun tio æi), æi-sube (= æi tie sube), k.t.p.
Oni povas renkonti ankaý tiajn formojn kiel "æi-libro, æi-homo" k.t.p., sed ili ne estas imitindaj, almenaý ne en prozo.
95. Ajn.
Ajn estas uzata kutime kun la demandaj vortoj kaj havas la saman signifon kiel egale, indiferente: Oni ne povas fidi kiun ajn (egale kiun, indiferente kiun). Venu kiam ajn (egale kiam, indiferente kiam). Ne skribu kiel ajn, sed zorge kaj pripensite.
Kelkfoje ajn estas uzata ankaý kun aliaj tabelvortoj (ie ajn = kie ajn, iam ajn = kiam ajn k.t.p.) kaj eæ tute memstare: Ajna knabo (= kiu ajn, kia ajn knabo) povas tion imiti.
Ajn devas troviøi æiam post sia æefvorto, neniam antaý øi.
96. Komparado.
1. Egaleco estas esprimata per: tiel - ktel, same - kiel, egale - kiel, tiom - kiom aý tute simple per kiel: Karpatoj ne estas tiel altaj kiel (tiom altaj kiom) Alpoj. Mi estas same aøa kiel vi (= samaøa kun vi). Mi þatas lin tiom kiom þin. Ši estis ruøa kiel kankro. Weissmüller naøas rapide kiel fiþo. La lastaj du frazoj estas fakte mallongigitaj: Ši estis tiel ruøa kiel kankro. Tiel rapide kiel fiþo.
2. Pli alta grado (komparativo) estas esprimata per pli - ol (malpli alta per malpli - ol): Alpoj estas pli altaj ol Karpatoj. Printempe 1934 en Laponujo estis foje pli varme ol samtempe en Egipto. El du malbona¼oj oni elektas æiam la malpli grandan.
3. Plej alta grado (superlativo) estas esprimata per plej (plej malalta grado per malplej): Elefanto estas plej granda el la bestoj. New York (aý Nov-Jorko) estas la plej granda urbo en la mondo. Plej grave estas, ke homoj pensu logike. Ilia malplej aøa (= plej juna) filino nomiøas Helve.
Kun plej oni ofte uzas difinan artikolon, eæ tiam, kiam sen plej oni øin ne uzus: New York estas granda urbo. New York estas la plej granda urbo.
Rimarko: Pli kaj plej estas memstaraj vortoj kaj estas skribataj aparte de siaj æefvortoj: ne "plialta" aý "pli-alta" kaj "plejalta" aý "plej-alta", sed æiam pli alta kaj plej alta. Sed æe la derivado oni devas kunskribi ilin kun iliaj æefvortoj: plialtigi, plibonigi, plejkarulo.
97. Kiel kaj kvazaý.
Li kantas kiel Caruso (Karuzo) signifas, ke li kantas en tia maniero (= tiel) kiel Caruso aý ke li kantas sub la nomo Caruso. Li kantas kvazaý Caruso signifas, ke li kantas tiel kvazaý li estus Caruso, dum fakte li tio ne estas. Kiel frato vi devas helpi min (= estante mia frato; æar vi estas mia frato)! Ni estas ja kvazaý fratoj (= efektive ni ne estas fratoj, sed ni havas tian interrilaton kian fratoj kutime havas). Li faris kvazaýsciencan paroladon (= fakte la parolado scienca ne estis, sed øi nur aspektis tia). En la praktiko la diferenco ofte tamen ne ludas ian rolon kaj pro sia mallongeco kiel æiam estas preferinda.
Post kvazaý la verbo havas kutime la fina¼on -us: Li kuris, kvazaý fantomoj persekutus lin. La knabo skiis, kvazaý li estus naskiøinta (aý naskiøis) sur skioj. Ili preparis sin, kvazaý ili intencus veturi al la norda poluso. Li aspektis, kvazaý li neniam antaýe estus vidinta (aý vidis) ion similan.
98. Pli kaj plu.
La diferenco inter pli kaj plu estas tio, ke pli montras pli altan gradon kaj plu indikas daýron: Mi ne deziras pli (multe) da kafo signifas, ke mi estas kontenta pri tio, kion mi jam ricevis. Mi ne deziras plu kafon = antaýe mi deziris, sed nun mi ne plu deziras. La aeroplano leviøis pli alten (ol øi antaýe estis). La aeroplano leviøis plu supren (= daýrigis la supreniøadon).
Plu estas uzata ankaý kun la fina¼o -e: Ni iru plue! Neces-okaze, kiam oni volas speciale akcenti direkton, oni uzas øin ankaý akuzative: Li iris kelkajn paþojn plueN. Sed ankaý en tia okazo sufiæas plej ofte la simpla plue, same kiel ankaý æe returne la akuzativo estas kutime superflua: Æe la stratangulo li rigardis returne.
Kelkfoje oni kunmetas plu kun verbo: Post mallonga halto ni pluiris (aý iris plu, iris plue).
99. Ankoraý, jam, plu.
Ankoraý havas du sencojn.
aldone, ree, pli: Mi petas ankoraý unu tason da kafo. Mi intencas resti tie æi ankoraý kelkajn tagojn. Diru tion ankoraý unu fojon (aý ankoraýfoje)! kaj
øis nun: La prezentado ankoraý ne komenciøis. Li ne estas ankoraý tie æi. La æambro ne estas ankoraý varma.
Jam: La prezentado jam komenciøis. Li jam estas tie æi. La æambro estas jam varma.
Krom daýrigo, kiun ni pritraktis en la antaýa paragrafo, plu montras kun nea vorto ankaý æesigon de ago aý stato: Li ne estas plu tie æi. La æambro ne estas plu varma. Mi ne kredas plu vin.
Kelkaj uzas en æiuj tri okazoj jam: La infano ne jam (= ankoraý ne) ploras. La infano jam ploras. La infano jam ne ploras. Sed pli klare estas: La infano ankoraý ne ploras. La infano jam ploras. La infano plu ne ploras. Kelkaj lokigas la vorton ne æiam antaý plu: Mi ne plu kredas tion.
100. Æu kaj aý.
Æiu demando devas komenciøi per iu demanda vorto el la serio kiu, kio..., aý per æu: Kiu faris tion? Æu vi komprenas? Oni ne povas diri "Vi komprenas?" aý "Komprenas vi?", æar tio ne impresas demande. Same estas pri nerektaj demandoj (vidu § 82 pri la nerekta modo): Mi ne scias, æu vi komprenas. Li demandis, æu mi havas tempon.
Aý havas du sencojn:
alivorte: Praha aý Prago estas la æefurbo de Ceftoslovakio kaj

unu el ili: Æu vi deziras teon aý kafon? Vespere mi legos aý skribos hejme.



Por pli akcenti la alternativon, oni uzas aý ... aý: Vespere mi aý legos aý skribos. Unu el ni devos cedi - aý mi aý vi.
Kelkaj erare uzas en tiu æi okazo "æu... æu" kaj "æu... aý": "Unu el ni devos cedi, æu mi æu vi (æu mi aý vi)". Æu estas ja demanda vorto kaj estas uzebla nur æe demandoj, rektaj kaj nerektaj: Æu Praha estas bela? Kiu urbo estas pli bela, æu Praha aý Budapest? Æu vi deziras teon kun rumo aý citrono? Sed en la frazo "Unu el ni devas cedi, æu mi aý (æu) vi" ne troviøas ja demando, kaj tial æu tie ne estas uzebla.

Dek-kvara leciono
101. Numeraloj.
Por akiri lertecon en la uzado de la numeraloj, oni devas multe ekzerci. Kalkulu æiam Esperante anstataý en la gepatra lingvo! Dum miaj vojaøoj en diversaj landoj mi rimarkis, ke ofte eæ bonaj esperantistoj povas nur malfacile kalkuli Esperante kaj traduki Esperantajn nombrojn. Tio montras, ke ili ne sufiæe ekzercis.
La fundamentaj numeraloj (nul, unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naý, dek k.t.p.) povas neniam havi fina¼on de akuzativo kaj multnombro. Sekve ne: "oni vivas nur unun fojon, duj homoj promenas" aý simile, sed tute simple: Oni vivas nur unu fojon, Du homoj promenas. Sed la substantivaj kaj adjektivaj numeraloj (unuO, duO, triO, kvarO, unuA, duA, triA, kvarA k.t.p.) dekliniøas kompreneble kiel ordinaraj substantivoj kaj adjektivoj: En la kafejo ni aýskultis tirolan muziktrioN, La mastrino aæetis du dekduoJN da ovoj, Jam la duaN fojon mi kaptis vin æe mensogo. Nur la vorto unu povas havi multnombran fina¼on, sed nur en specialaj okazoj, kiam øi estas uzata pronome: La homoj ne estas egalaj - unuJ estas blondaJ, aliaj estas nigraharaj.
Unuojn oni ne povas kunskribi kun dekoj ("dekunu, dekdu, dektri"), æar tiam oni devus laý la akcentregulo (æiam la antaýlasta silabo havas akcenton) elparoli ilin en nenatura maniero: "dekdu, dektri". Æar la unuoj kaj dekoj estas aparte elparolataj, oni devas ilin ankaý skribi aparte: dek unu, dek du, dek tri, dudek kvar, tridek ses, cent kvardek sep, okcent naýdek kvin, tri mil kvarcent du, sepcent kvardek du mil naýcent kvindek tri. Kelkaj kunligas ilin per streketo: dek-unu, dudek-tri, kvincent-kvardek-ok. Dekoj kaj centoj estas skribataj kune (dudek, tridek, kvincent, naýcent), sed la vorto mil devas esti skribata aparte: dudek tri mil sescent kvin.
La gramatikaj fina¼oj estas aldonataj en la fino de la kunmetita nombro: dudektria aý dudek-tria (ne "dudeka tria"). En tiaj okazoj oni devas kunskribi kompreneble la tutan nombron, sed pro klareco ofte estas utile apartigi la diversajn partojn per streketoj, precipe kiam la kunmeta¼o estas tre longa: mil-sescent-kvindek-oka.
La nombron 1937 oni ne povas elparoli "dek naýcent tridek sep" kiel emas fari la germanoj, sed oni devas diri æiam: mil naýcent tridek sep. Tio estas multe pli klara kaj simpla.
102. -obl-.
La sufikso -obl- indikas multiplikon: Duoble du (2x2) estas kvar. Trioble tri estas naý. Ne intermiksu øin kun la vorto foje: Mi manøis hieraý trioble signifas, ke mi manøis trioble pli ol kutime, dum mi manøis trifoje signifas, ke mi manøis en tri tempoj - matene, tage kaj vespere. Li estas duobla azeno = li estas tiel malsaøa kiel du azenoj. Li estas dufoja azeno = li estis azeno du fojojn. Foj- ne indikas do multiplikon, sed nur tempon, nombron de la fojoj, kaj øi ne estas uzebla anstataý -obl-.
Krom kun numeraloj -obl- estas uzata ankaý kun la radikoj kelk, mult kaj plur: Kelkoble pli granda. Esperanto estas multoble pli facila ol iu nacia lingvo.
103. -ono, -ope.
-ono estas partiga sufikso: duono =1/2, 0.5, triono = 1/3, kvarono = 1/4, dekono = 1/10, 0.1, k.t.p. Øi estas uzebla nur kun numeraloj kaj oni ne povas diri ekz. "kretono" anstataý parto de kreto.
-ope estas kolekta, grupiga sufikso: Ili promenas duope. Ni skiis triope. Same kiel -obl- øi estas uzata ankaý kun la radikoj kelk, mult kaj plur: Multope vojaøi estas pli interese ol unuope. Komence mi lernis tute sola, sed nun ni lernas jam kelkope.

104. Po.
La distribua divida prepozicio po estas uzebla nur kun numeraloj: Por miaj kvar infanoj mi aæetis dek du pomojn kaj al æiu el la infanoj mi donis po tri pomojn. Tiu æi libro havas sesdek paøojn; tial, se mi legis en æiu tago po dek kvin paøoj, mi finos la libron en kvar tagoj. Tia frazo kiel ekzemple: "Ni veturis kvindek kilometrojn po tagO" estas do erara. Devas esti: Ni veturis po kvindek kilometroj (æiu)tage.
Kiel montras la supraj ekzemploj, kun po estas uzata æiam nominativo, eæ kiam temas pri rekta objekto kaj kiam la substantivo sen po estus akuzativa: Al æiu el la infanoj oni donis tri pomojn. Al æiu el la infanoj mi donis po tri pomoj. Same estas ankaý pri ia prepozicio æirkaý, uzata en la senco proksimume: Mi ricevis de li æirkaý kvindek kronoj. Ni havas jam æirkaý 40 gekursanoj. Ni havas jam 40 gekursanojN. En tiuj okazoj oni adaptas la regulon, ke la prepozicioj regas æiam nominativon.
Sed æar æe tio estiøas tia nenatura¼o, ke rekta objekto de verbo estas tute escepte nominativa, multaj uzas post po kaj æirkaý la saman kazon, kiun oni uzus sen ili (vidu ankaý §§ 47 kaj 48): Æiutage estis legataj po dek kvin paøoj (subjekto). Mi legis æiutage po dek kvin paøojN (objekto). Mi donis al la infanoj po tri pomojN. En nia klubo estas jam æirkaý kvindek membroj (subjekto). Nia klubo havas jam æirkaý kvindek membrojN (objekto).
Kelkfoje post po povas esti uzata ankaý akuzativo de direkto: La servistino kondukis la gastojn en po unu æambroN.
Prefikse po estas uzebla ankaý kun aliaj radikoj: Ni vendas pogrande kaj pomalgrande (podetale). Li disdonacis popece sian tutan hava¼on. Ponumera vendado de "Literatura Mondo".
Rimarko: Po kiel slavismo povas esti ankaý tute evitata, kiam la klareco de la esprimo ne suferas pro tio: Al æiu el la infanoj mi donis tri pomojn. En æiu tago legos dek kvin paøojn. Ni veturis kvindek kilometrojn (æiu)tage.
105. Horloøo.
Atentu la diferencon inter la frazoj Mi skribis tri horojn. Nun estas la triA horo. Mi ekskribis je la triA (horo).
Por ekscii la tempon, oni demandas: KiomA horo estas? Responde oni indikas la horojn per adjektivaj (la vorto horo estas kutime forlasata) kaj la minutojn per fundamentaj numeraloj:
3.05 (15.05) - La tria (dekkvina, dek-kvina) kaj kvin minutoj; kvin minutoj post la tria.
4.15 - La kvara kaj kvarono; kvarono post la kvara.
5.30 - La kvina kaj duono; duono post la kvina; duono antaý la sesa.
6.45 - La sesa kaj tri kvaronoj; kvarono antaý la sepa.
7.50 - La sepa kaj kvindek minutoj; dek minutoj antaý la oka.
Ekzistas do 3 manieroj por indiki la minutojn, kvaron- kaj duonhorojn:
per kaj (la naýa kaj dudek minutoj),

per post (dudek minutoj post la naýa) kaj

per antaý (dudek kvin minutoj antaý la deka).

La formoj "kvarono de la deka" kaj "kvarono je la deka", kiujn kelkaj uzas, ne estas klaraj kaj bonaj. Kion do signifas "kvarono de (je) la deka"? Æu kvarono post la naýa aý kvarono antaý la deka?


Por indiki la tempon, kiam io okazas, oni uzas ia prepozicion je: Je kioma horo vi enlitiøis hieraý? Mi enlitiøis precize je la dekunua (dudektria). Sed komencante per minutoj, oni uzas la tempan akuzativon anstataý je: Mi enlitiøis dek kvin minutojN post la dekunua. Ni tagmanøis duonoN antaý la tria.
Por esprimi daýron, oni uzas de ... øis: Mi dormis de la dekunua øis la sepa.
106. Nek, eæ ne unu.
Nek signifas "kaj ne": Mi ne skribis al li nek intencis skribi. Pli kategorie impresas nek ... nek: Mi havas nek monon nek tempon por tio. Li nek fumas nek uzas alkoholon. Nek li nek lia edzino sciis tion. Nek hieraý nek hodiaý mi ricevis leteron. La libro estas nek sur la tablo nek en la þranko.
Kelkaj uzas nek ankaý en la senco eæ ne unu: "Mi havas nek centimon en la poþo". Sed tia uzado estas erara.
La øusta formo estas: Mi ne havas eæ unu centimon en la poþo. Same: Li ne diris al mi eæ unu vorton (ne "nek unu vorton").
107. -ejo.
Tiu æi substantiviga sufikso, uzebla kun æiaspecaj radikoj, indikas lokon, karakterizatan per la radiko: æevalo - æevalejo (= æevala stalo), fojno - fojnejo; herbo - herbejo; ofico - oficejo; kafo - kafejo; lerni - lernejo; kuiri - kuirejo; densa - densejo.
Atentu la diferencon inter ejo kaj æambro: manøejo estas publika loko (restoracio), ordinare kun pluraj æambroj, dum manøoæambro estas parto de loøejo, same kiel dormæambro, kuirejo k.t.p. Per -ejo estas derivataj vortoj kun tute speciala kaj konstanta signifo: ne æiu loko, kie oni lernas, estas lernejo, kaj ne æiu loko, kie oni trinkas kafon, estas kafejo!
108. -ujo.
Sufikso -ujo, kiu estas uzata æefe kun substantivaj, sed ankaý verbaj radikoj, havas 3 sencojn:
vazo, ujo, skatolo, kesto, difinita por io: mono - monujo; cigaro - cigarujo; sukero - sukerujo; kafo - kafujo; lavi - lavujo; kraæi - kraæujo, k.t.p.
arbo, arbusto k.t.p., kiu portas fruktojn: pomo - pomujo; sorpo - sorpujo; nukso - nuksujo; frago - fragujo; mirtelo - mirtelujo, k.t.p. Sed æar -ujo samtempe signifas ankaý vazon, oni pli kaj pli ofte uzas por kreska¼oj la vorton arbo (arbeto, arbusto): pomarbo, pirarbo (= pirujo), rozarbeto, mirtelarbusto. Tiamaniere oni povas diferencigi ankaý ekzemple pomvazon aý -korbon (= pomujo) de pomarbo, nuksovazon aý nuksoskatolon (= nuksujo) de nuksarbeto, k.t.p.
lando, loøata de certa popolo: anglo - Anglujo; franco - Francujo; germano - Germanujo, k.t.p. Krome: patro - patrujo (ankaý patrolando kaj patrio) kaj Esperantujo (ankaý Esperantio). Sed "hejmujo" ne estas uzata, sole hejmlando.
109. -ingo.
Tiu æi substantiva sufikso, uzata nur kun substantivaj radikoj, indikas a¼on, kiu tenas ion: plumo - plumingo; kandelo - kandelingo; cigaredo - cigaredingo; piedo - piedingo, k.t.p.
110. -ilo.
La substantiviga -ilo estas uzata kun verbaj radikoj kaj indikas instrumenton, per kiu oni faras ion: tranæi - tranæilo; tondi - tondilo; kombi - kombilo; flugi - flugilo; armi - armilo; kovri - kovrilo k.t.p. Ankaý kun la sufikso -igi: vomi - vomigi - vomigilo k.t.p. Sed la formoj "brosilo, biciklilo, martelilo" k.s. estas kompreneble sensencaj, æar jam la originaj formoj broso, biciklo, martelo k.t.p. indikas ilon. Atentu ankaý la diferencon inter -ilo kaj maþino: kudrilo, kudromaþino; skribilo, skribmaþino.
Same kiel -ejo kaj multaj aliaj sufiksoj, ankaý -ilo devenigas vortojn kun tute speciala kaj konstanta signifo: ne æiu ilo, per kiu oni tranæas, estas tranæilo.

Dek-kvina leciono
111. De.
Origine, esence de signifas 'deiron', 'devenon', kaj øi estas uzata en jenaj okazoj:
Movo for de io (male al al): Foriru de mi! (sed Venu al mi!) Li iris de la tablo al la pordo. Ši rigardis de la edzo al la edzino. Mi ricevis longan leteron de mia amiko el Varsovio.
Atentu bone la diferencon inter de kaj el: Li venis el la aýtomobilo = li estis interne de la aýtomobilo kaj venis el øia interno. Li venis de la aýtomobilo = li estis ne en sed nur æe la aýtomobilo kaj malproksimiøis de øi. Tiaj frazoj kiel "Mi ricevis leteron el mia amiko" kaj "Mi venas el mia amiko" estas tute sensencaj. Devas esti de mia amiko.
Tempa deiro: Mi dormis de la dekdua øis la sepa. Jam delonge (depost longa tempo, dum longa tempo) mi ne ricevis leteron de vi. De sia oka vivjaro (depost sia oka vivjaro, ekde sia oka vivjaro) la knabo vizitas lernejon. Mi laboras jam de (depost) la oka. Anstataý de oni uzas ofte la pli precizan kaj klaran depost, dum ekde estas uzata malofte.
Posedo (genitivo): La domo de la patro (la patro estas la posedanto de la domo). La koloro de þiaj haroj estas blonda. Kuzo estas filo de onklo aý onklino, kuzino estas filino de onklo aý onklino.
Dato: Hodiaý estas la 2-a de Februaro. Oni ne povas diri "la 2-a Februaro", æar tio havus tute alian signifon. La unua esprimo estas mallongigo de la dua tago de Februaro dum la alia signifas la dua monato Februaro, ekzemple: Jam la duan Februaron mi pasigas en Æe¶oslovakio. Pliaj ekzemploj: D-ro Zamenhof naskiøis la 15-an de Decembro 1859 kaj mortis la 14-an de Aprilo 1917. Moravska Ostrava, la 21-an de Januaro.
Post plena, riæa, abunda: Ši estis plena de øojo. Kanado estas riæa de arbaroj. La arbo abundas de fruktoj. Anstataý de oni povas uzi ankaý je aý kunmetitan vorton: Ši estis plena je øojo aý øojplena. Sed da ne estas uzebla en tiaj okazoj, æar plena, riæa, abunda ne indikas mezuron.
Oni diras Mi lernas EsperantoN, sed oni ne povas diri "Mi estas lernanto Esperanton" æar lernanto kiel substantivo ne povas havi akuzativ-objekton, kiu estas privilegio de la verboj. Anstataýe oni devas diri: Lernanto de Esperanto. La verkinto de la libro. Gajnintoj de la konkurso.
Kun pasiva participo de indikas la plenumanton de la ago: "Homoj sur la tero" estas verkita de Stellan Engholm. La þuoj estas faritaj de þuisto. La kravato estas donacita de mia filino. Por indiki 'ilon', per kiu io estas farita (farata, farota), oni uzas kompreneble la prepozicion per: La letero estas skribita per inko. La forno estas hejtata per koakso. Por indiki 'materialon', el kiu io estas farita, oni uzas la prepozicion el: La þuoj estas faritaj el ledo. La domo estas konstruita el brikoj.
Kvalito: anstataý Li estas mezkreska aý li havas mezan kreskon oni povas diri Li estas de meza kresko. La æielo estas de griza koloro = La æielo estas grizkolora, aý havas grizan koloron.
Kaýzo: En Æinujo multaj homoj mortas de malsato. Li estas laca de la senæesa laborado. Anstataý de oni povas same bone diri pro: mortas pro malsato, laca pro laborado.
Kun certaj adverboj de loko: Interne de la koro li tute ne estis tiel trankvila kiel li aspektis. Ekstere de (= ekster) la urbeto estas mezepoka kastelo. Apude de (= apud) mi sidis iu strangulo. Nia klubejo estas proksime de (aý proksime al) la æefa placo. Antaýe de (= antaý) la familio kuris hundeto. La ferfabriko estas transe de (= trans) la rivero. Pri tio mi eksciis nur pere de (= per) vi.
112. Da.
La prepozicio da estas parenca al de, sed øiaj funkcioj estas multe pli limigitaj; øi estas uzata nur por indiki certan kvanton de io, por interligi mezuron kaj tion, kio estas mezurata: Taso da kafo. Kilogramo da pano. Oni ne povas diri "taso kafo" kaj "kilogramo pano" kiel en kelkaj naciaj lingvoj, æar en Esperanto ne estas eble tute senceremonie apudmeti du substantivojn - oni devas interligi ilin per prepozicio: Vespere mi trinkis nur glason da teo. Patrino aæetis kilogramon da butero. Metro da drapo kostas tridek frankojn. Ši aæetis dudekon da ovoj. Al la sveda popolo apartenas ses milionoj da homoj. Li ricevis amason da leteroj. Kiom da membroj havas via societo? En þiaj vortoj estis ankaý iom da vero. La germanoj kaj æe¶oj trinkas multe da (aý multon da) biero. En tiu æi tasko vi faris nur kelke da eraretoj (aý kelkajn eraretojn).
Atentu la diferencon inter da kaj de: Glaso de (aý por) vino (= vinglaso) estas glaso, kiu estas uzata por vino, sed øi povas esti tute malplena; male: glaso da vino estas glaso, kiu estas plena de vino, egale, æu øi estas vinglaso aý iu alia glaso.
Rimarko 1: Kun la fundamentaj numeraloj da ne estas uzebla: Tri tasoj (ne "tri da tasoj") da kafo. Dudek ovoj (ne "dudek da ovoj"). Sed kun la substantivaj numeraloj oni kompreneble devas uzi øin: Dudeko da ovoj. Miliono da homoj (ne "miliono homoj").
Rimarko 2: Same kiel de, ankaý da neniam povas esti sekvata de akuzativo; ne: "Mi trinkis du tasojn da kafon" sed: Mi trinkis du tasojN da kafO.
Rimarko 3: Kiam antaý tio, kio estas mezurata, troviøas artikolo (la), oni devas anstataý da uzi de aý el: Donu al mi glaseton de la (aý el la) vino (ne "da la vino"), kiun vi aæetis hieraý.
Rimarko 4: Kun la vortoj plena, riæa, abunda da ne estas uzebla, æar ili ne indikas mezuron. Ne "plena da homoj" sed plena de homoj, homplena.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • Dek-kvara leciono 101. Numeraloj.
  • Dek-kvina leciono 111. De.

  • Elŝuti 0.54 Mb.