Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo6/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

77. Akuzativo de tempo.
Laý la supra regulo, ke prepozicio povas esti anstataýigata per akuzativo, okazas ankaý la sekvantaj mallongigoj: Mi promenis dum longa tempo = Mi promenis longaN tempoN. Ši ploris dum tagoj kaj noktoj = Ši ploris tagojN kaj noktojN (aý tagE kaj noktE). Li dormis dum sep horoj = Li dormis sep horojN. Ši funebris dum tri jaroj = Ši funebris tri jarojn. En iu bela tago mi renkontis þin = IuN belaN tagoN mi renkontis þin. Dum (en) la pasinta somero mi biciklis multe = La pasintaN someroN mi biciklis multe. D-ro Zamenhof naskiøis en (je) la dekkvina de Decembro 1859 = D-ro Z. naskiøis la dek kvinaN de Decembro 1859.
En la sama maniero estas indikata la dato en la leteroj: Moravska Ostrava, la triaN (3-aN) de Januaro 1937.
Tiuj æi akuzativoj kompreneble estas ne objektoj, sed adverbialoj. Tial oni povas anstataýigi ilin per adverboj: Ši ploris tage kaj nokte. Mi promenis longtempe (= longan tempon). Mi ofte banis min pasintsomere (= la pasintan someron). Sed memkompreneble oni ne povas diri "iu-beltage" anst. iun belan tagon kaj ankaý ne "sephore" anst. sep horojn.
Rimarko: Tia frazo kiel "Sep jarojn estas longa tempo" estas erara, æar sep jaroj en tiu æi okazo estas ne adverbialo, sed subjekto, kaj la subjekto ja neniam povas havi la fina¼on -n. Do: Sep jaroj estas longa tempo. Ankaý "longan tempon" ne estus øusta, æar øi estas ja predikata suplemento, kiu ankaý neniam povas esti akuzativa.
78. Akuzativo de mezuro.
Akuzativo estas uzata anst. prepozicio ankaý por indiki mezuron: La monto estas du mil metrojN (= je 2000 metroj) alta. La rivero estas ducent kilometrojN longa. Li estas tri jarojN (= je tri jaroj) pli aøa ol lia frato. La valizo estis dek kvin kilogramojN peza.
La esprimoj 2000 metrojN k.t.p. estas ne objektoj, sed adverbialoj, kaj ili tute ne rilatas al la verbo esti, sed al la vortoj alta, longa, aøa, peza: 2000 metrojn alta, 15 kilogramojn peza. Oni povas diri ankaý: alta 2000 metrojn, longa 5 kilometrojn, k.t.p.
Rimarko: La frazo "Mia aøo estas 32 jarojn" estas erara, æar 32 jaroj estas ne adverbialo, sed predikata suplemento. Tial: Mia aøo estas 32 jaroj. Same: Kvin frankoj kuþas sur la tablo. Ne "kvin frankojn", æar øi estas subjekto.
79. Resumo de la akuzativo.
Akuzativo estas uzata en jenaj okazoj:
Kiel rekta objekto de transitiva verbo: Elefanto havas longaN nazoN. ŠiN mi amas. Li ne komprenas tioN.
Por esprimi celon de movo: Mi iras hejmeN. Ši iras en la kontoroN. Muso kuris sub la litoN. Li devis veturi BerlinoN.
Anstataý prepozicioj:
sopiras þiN (je þi, pri þi), ridas liN (je li, pri li), esperas tioN (pri tio), sciigas liN (al li); por indiki tempon (anst. dum, en, je): longaN tempoN (dum longa tempo), sep jarojn (dum sep jaroj), iuN belaN tagoN (en iu bela tago), la 14-aN de Aprilo (je la 14-a de Aprilo).
por indiki mezuron (anst. je): 2000 metrojN alta, 5 kilometrojN longa, 32 jarojN aøa.

En æiuj aliaj okazoj estas uzata nominativo. Atentu speciale la subjekton, predikatan suplementon kaj la prepoziciajn formojn!


80. Kiel.
Post kiel oni povas laýbezone uzi nominativon aý akuzativon, depende de tio, kion oni volas esprimi:
Mi þatas lin kiel homo (kiel homo rilatas al la subjekto mi). Mi þatas lin kiel homoN (kiel homoN rilatas al la objekto lin). S-o Verdo laýdis lin kiel prezidanto (= s-o Verdo estas prezidanto). S-o Verdo laýdis lin kiel prezidantoN (= ne s-o Verdo estas prezidanto, sed tiu "li", kiun li laýdis). La kolonelo riproæis lin kiel oficiro (= la kolonelo riproæis lin en oficira maniero, en sia rolo de oficiro). La kolonelo riproæis lin kiel oficiroN (= la kolonelo riproæis lin en lia rolo de oficiro). Do la senco varias laý tio, æu ni uzas nominativon aý akuzativon.
81. Anstataý kaj krom.
Same ankaý kun la prepozicioj anstataý kaj krom oni uzas kaj nominativon kaj akuzativon, depende de tio, æu ili rilatas al subjekto aý objekto. En la lasta okazo temas fakte pri mallongigita frazo, kie la akuzativa formo estas objekto de la eliminita verbo.
Anstataý.
Anstataý la knabo la patrino batis la hundon (t. e. ne la knabo, sed la patrino batis la hundon). Anstataý la knaboN la patrino batis la hundon (= anstataý bati la knabon la patrino batis la hundon, t.e. la patrino batis ne la knabon, sed la hundon). KnaboN estas tie æi rekta objekto de la subkomprenata verbo bati, kaj tial havas la fina¼on -n. Li vizitis la onklon anstataý la onklino (la onklino ne povis viziti la onklon, tial li faris tion). Li vizitis la onklon anstataý (viziti) la onklinoN (t.e. li iris ne al la onklino, sed al la onklo). Hodiaý li laboris anstataý sia amiko. Anstataý (trinki) kafoN, ni trinkis bieron. En la lasta frazo oni povas diri ankaý anstataý kafo, æar ia miskompreno ja okazi ne povas.
Krom.
Krom Karlo (ankaý) mi vizitis kinon (t.e. Karlo vizitis kinon kaj ankaý mi faris tion). Krom KarloN mi vizitis kinon (= mi vizitis kaj Karlon kaj kinon). Krom la knabo (ankaý) la patrino batis la hundon (ili ambaý batis). Krom la knaboN la patrino batis (ankaý) la hundon (= þi batis kaj la knabon kaj la hundon).
Ankaý tie æi KarloN kaj knaboN estas fakte objektoj de eliminita verbo: Krom viziti KarloN mi vizitis kinon. Krom bati la knaboN la patrino batis ankaý la hundon. Krom lerni EsperantoN þi lernas ankaý la italan lingvon. Sed en la lasta frazo oni povas diri ankaý simple krom Esperanto, æar ia miskompreno ja tamen okazi ne povas.
Rimarko: Krom havas ankaý alian sencon, tute malan al la supra: Krom fakturoj mi legas æion (= mi legas æion, escepte fakturojn). Mi vizitis æiujn nordajn landojn krom Danujo (t.e. nur en Danujo mi ne estis).
Tasko 13.
(Alskribu la fina¼on -n, kie øi estas necesa!)
Somera vojaøo.
La lasta  jaro  miaj  instruistoj  metis en mia  kapo  tro multe da gramatikaj  reguloj  kaj tial mi  sentis mi  preskaý malsana . Mi  vizitis fama  kuracisto , kiu  malkaþis al mi  la grava  sekreto  de la sano  , dirante al mi : vi  devas forgesi æio , kio  vi  lernis. Plena  de øojo  pro tiu saøa  konsilo  , mi  decidis fari longa  vojaøo  tra la plej bela  lando  de la mondo  : mia  patrolando  .
Kun kelke da bonaj  kamaradoj  la tridek-unua  de Junio mi forveturis per rapida  vagonaro  al la vilaøo  Katvosto  , kie estas la moderna  kastelo  de la mezepoka  kavaliro  Fortbrak . La vagonaro  tuta  horo  kuris preter urboj  kaj arbaroj  kaj poste dudek minutoj  inter senarbaj  rokoj .
La kastelo  kuþas tri kilometroj  ekster la vilaøo  . Kun batantaj  koroj  ni eniris inter la malnovaj  muroj  de la kastelo  , de kie blovetis la vento  de la historio  . Irinte tra malvastaj  koridoroj  kaj krutaj  þtuparoj  , ni atingis la granda  salono  . En tiu  impona  æambrego  , kiu  oni  iam uzis por festenoj  , staras granda  þranko  . Øi  estas 9 metroj  alta  , 7 metroj  larøa  kaj 837 kilogramoj  peza  . La gardisto  de la kastelo  rakontis , ke malantaý la þrankego  en la muro  estas sekreta  pordo  , tra kiu  kavaliro  Fortbrak kun sia  juna  edzino  forkuris por savi sia  vivo  de la malamikoj  , kiam li  estis 99 jaroj  aøa  . Li  estis tiom forta  , ke li  povis per unu sola  fingro  formovi la þranko  .
Kontraý la þranko  sur la muro  pendis portreto  de la kavaliro  , pentrita  laý malnova  foto  . Mi enrigardis malantaý la portreto  por vidi la dua  sekreta  pordo  , sed mi vidis nur araneaj  retoj  kun sekaj  kadavroj  de muþoj  , kiuj ne sukcesis savi sia  vivo  .
Apud la salono  estas la dormoæambro  . Kiam ni eniris , æarma  museto  saltis de la tablo  kaj kuris sub la lito  , æar sub la mebloj  estas la sekretaj  pordoj  de la musoj  . La gardisto  klinis si  kaj prenis de sub la lito  grava  historia  objekto  : la pantofloj  de kavaliro  Fortbrak . Ni rigardis ili  kun admiro  kaj respekto  .
Krom la salono  kaj dormæambro  ni rigardis ankoraý kvar æambroj  , sed anstataý la turo  , kiu estas proksimume 84.693 milimetroj  alta  , ni vizitis la kelo  , kiu ne havas fenestro  . Tie  mi metis mia  vizitkarto  sur la pordo  . Post tio  ni  revojaøis hejme  , æar ni  ne havis plu mono  kaj tempo  . Hejme  mi  sentis mi  denove sana  kaj freþa  , kaj tuj mi decidis , ke la venonta  somero  mi daýrigos mia  interesa  kaj agrabla  vojaøo  .
La teksto de tiu æi tasko apartenas al internacia Cseh-instituto de Esperanto, kun kies afabla permeso ni mallongigite represis øin. La instituto (Riouwstraat 172, DEN HAAG, Nederlando) havas tutan serion da similaj taskoj pri diversaj gramatikaj detaloj, kaj ankaý en øia gazeto "La Praktiko" ofte aperas utilaj kaj interesaj ekzercoj.

Dek-dua leciono
82. Verboj.
En multaj lingvoj la verboj havas apartan fina¼on por æiu persono kaj tial estas uzeblaj ankaý sen pronomo. Sed en Esperanto æiuj personoj (mi, vi, li, ni, ili) havas la saman fina¼on (-as, -is, -os, -us, -u) kaj kiam mankas subjekto, ni ne scias, pri kiu persono temas. Kion signifas "skribas leteron, iris hejmen, lernos Esperanton"? Tiaj esprimoj ne estas kompreneblaj, æar ni ne scias, kiu skribas leteron, kiu iris hejmen, kiu lernos Esperanton. Tial la verbon devas æiam akompani konforma pronomo aý substantivo, kion atentu precipe la slavoj, italoj, hungaroj, finnoj, estonoj k.a.
Rimarko 1: Kiam la frazo havas plurajn predikatojn, ne estas necese antaý æiu el ili ripeti la subjekton: Hejme mi legas, skribas, aýskultas radion, ludas kun la infanoj, ripozas k.t.p. Ofte ne estas necese ripeti la subjekton ankaý tiam, kiam du frazoj estas disigitaj per sed, precipe, kiam ili estas mallongaj: Mi volas, sed ne povas.
Rimarko 2: Ekzistas tuta vico da senpersonaj verboj, kiuj ne havas subjekton kaj kun kiuj oni ne povas uzi iun pronomon: pluvas, negas, hajlas, fulmas, tondras, frostas, þajnas al mi, okazas kelkfoje, estas necese, estas konate, se plaæas al vi, k.t.p. Oni ne povas ja demandi "kiu pluvas?" Do ne estas ankaý eble diri "øi pluvas". Multaj naciaj lingvoj uzas en tia okazo "formalan subjekton", kiu mankas en Esperanto.
83. Tempoj de la verboj.
La tempoj de la verboj estas uzataj en Esperanto logike kaj oni ne rajtas intermiksi ilin, kiel ofte okazas en la naciaj lingvoj, uzante pasintecon, kiam fakte temas pri nuna tempo, kaj estantecon, kiam oni parolas pri venonta tempo: Mia amiko skribis, ke antaý kelkaj semajnoj li estis malsana, sed ke nun li denove estas sana kaj espereble ankaý restos sana, se nenio eksterordinara okazos. Vespere mi vizitos vin, se mi havos tempon. Æu vi konas la viron, kiu staris antaý la montrofenestro kaj nun transiras la straton? La knabino montris al ni sian grandan pupon, kiu povas fermi kaj malfermi la okulojn kaj pli frue povis eæ diri la vorton "mama".
En la naciaj lingvoj la uzado de la tempoj ofte ne estas logika, sed dependas de la kunteksto kaj de certaj reguloj, kiuj ne estas egalaj inter la diversaj lingvoj. Tio æi koncernas precipe la t.n. nerektan parolon, kiu en kelkaj lingvoj havas tre komplikitajn regulojn pri la sinsekvado de la tempo.
Rekta parolo nomiøas tio, kiam iu mem diras ion (Li diris: "Tio estas bona!"). Sed kiam oni rerakontas, kion iu diris (Li diris, ke tio estas bona), ni havas nerektan parolon. En la naciaj lingvoj la verbo de la nerekta parolo havas kutime alian tempon ol en la rekta parolo, dum en Esperanto oni uzas æiam la saman, pure logikan tempon, egale, æu temas pri rekta aý nerekta parolo: Li diris: "Tio estas vera!" kaj: Li diris, ke tio estas vera. Ši senkulpigis sin: "Mi ne venis, æar mi ne havis tempon" kaj: Ši senkulpigis sin, ke þi ne venis, æar þi ne havis tempon. Mi opiniis: "Vi laboros morgaý" kaj: Mi opiniis, ke vi laboros morgaý. Do, kiam vi ne estas certa, kiun tempon uzi en nerekta parolo, transformu la frazon je rekta parolo, kaj tiam vi vidos, pri kiu tempo temas!
Entute ne traduku la formon de la nacilingvaj verboj, sed ilian logikan enhavon, ilian sencon. Atentu ankaý tion, ke en la naciaj lingvoj oni ofte bezonas kelkajn vortojn por nomi iun agon, dum en Esperanto kutime sufiæas por tio unu vorto.
Rimarko: Volante vivigi okazinta¼on aý okazonta¼on, kvazaý soræi øin antaý la okulojn de la aýdanto aý leganto, oni rakontante uzas kelkfoje nuntempon anstataý pasinteco aý estonteco: "Mi promenis æe arbara rando, kaj subite mi vidas - leporo saltas el arbusto, tute antaý mia nazo, kaj rapide-rapide kuras tra la kampo. Elkore mi bedaýris, ke mi ne kunhavis mian pafilon" .

84. Ordono kaj deziro.
Ordonon, peton kaj deziron (imperativo-optativo) al dua persono oni esprimas kutime per u-verbo sen pronomo (subjekto): Venu! Iru! Skribu, Teodoro! Lernu diligente, infanoj, kaj obeu al viaj gepatroj. Sed por akcenti la personon oni ja povas ankaý uzi la pronomon: Vi restu tie æi kaj mi iros seræi ilin.
Por la ceteraj personoj (unua kaj tria) oni æiam devas uzi koncernan pronomon, æar alie ja temus pri la dua persono: Ni legu! Kiel mi komprenu tion? Li faru, kion li volas. Ši mem aæetu tion! Ili kunprenu ankaý siajn infanojn.
Æiam, kiam temas pri ordono, peto aý deziro, la verbo devas havi la fina¼on -u ankaý en nerekta parolo, æe kio validas la supra regulo, ke en nerekta parolo la verbo (predikato) devas havi la saman formon kiel en rekta parolo: Mi deziras, ke vi tagmanøU (nek -os nek -us taýgas, æar temas ja pri deziro!) kun mi. Rekta parolo: TagmanøU kun mi! Same restas, kiam la predikato de la æefa frazo havas iun alian tempon: Mi deziris, ke vi tagmanøU kun mi. Mi dezirus, ke vi tagmanøU kun mi. K.t.p.
Pliaj ekzemploj: La bibliotekisto petis, ke oni reportU æiujn librojn. La instruisto ordonis, ke la lernantoj stariøU. La gepatroj volas, ke ilia filo fariøU elektristo. Ši diris, ke oni plu ne parolU pri tio. La kunveno esprimis la deziron, ke la estraro ellaborU detalan agadplanon por la venonta jaro.
Ankaý post por ke oni æiam uzas imperativon: Li þlosis la biciklon, por ke oni ne þtelU øin. Skribu tuj, por ke la letero alvenU øustatempe.
Rimarko: Pro sia nacia lingvo kelkaj uzas infinitivon anstataý imperativo: "Silenti! Ne kraæi sur la plankon!" Sed tio ne estas øusta, æar per infinitivo oni ne povas esprimi ordonon aý deziron. Do: Silentu! Ne kraæu sur la plankon! k.t.p. Volante esti speciale øentila, oni uzas la vorton bonvolu: Bonvolu silenti! Bonvolu ne kraæi sur la plankon!
85. Predikativo.
En §§ 19, 20 kaj 57 ni jam pritraktis la predikatan suplementon, sed nur en rilato kun verbo esti: Oslo estas urbo. La æambro estas varma, Tie æi estas mallume. Sed predikatan suplementon povas havi ankaý pluraj aliaj verboj: igi, iøi, fari, fariøi, kredi, opinii, supozi, konsideri, þajni, þajnigi, vidi, aýdi, nomi, elekti, titoli, montriøi k.a.
Ekzemploj: La patrino faris la æambron pura. Oni elektis lin prezidanto. Oni nomas þin Rozino. Æiuj titolis lin profesoro, sed poste li montriøis simpla instruisto. Ho, kiel granda vi jam fariøis! La almozulo þajnigis sin blinda. Oni konsideris tiun difekton tute sensignifa. Hejtu la æambron varma!
Verdire tie æi temas pri mallongigitaj frazoj, æar en la plej multaj okazoj oni povas supozi, ke la verbo esti estas forlasita: La almozulo þajnigis sin esti blinda. Oni konsideris tiun difekton esti sensignifa. Oni elektis lin esti prezidanto aý: ke li estu prezidanto. ,Hejtu la æambron tiel, ke øi estu varma. Estas do denove la kutima esti, al kiu la predikata suplemento rilatas.
La frazon Mi vidis, ke la knabo kuras oni povas mallongigi je Mi vidis la knabon kuri, aý kuranta, Ši aýdis, ke la patrino kudras = Ši aýdis la patrinon kudri, Ni kredis, ke ili dormas = Ni kredis ilin dormi (dormantaj). Šajnas, ke li jam venis = Li þajnas esti jam veninta. Šajnas, ke la kunveno estas jam finita = La kunveno þajnas esti jam finita. Ankaý la participa predikata suplemento rilatas al verbo esti, kvankam ne æiam oni øin uzas: Mi vidis la knabon esti kuranta.
Kiel dirite, la predikata suplemento neniam povas esti akuzativa, kaj la ¼us pritraktitaj participaj formoj, kiam ili ekhavas la fina¼on -n, ne estas plu predikataj suplementoj, sed jam atributoj, kaj la tuta frazo ekhavas alian sencon: Mi vidis la knabon kurantaN - estas ja egala al: Mi vidis la kurantan knabon, Mi kredis la viron dormanta = Mi kredis, ke la viro dormas. Mi kredis la viron dormantaN = Mi kredis la dormantan viron. La diferenco estas ja granda!
Jam supre ni vidis, ke anstataý akuzativo kun participo (Mi vidis la knaboN kuranta) oni povas uzi ankaý akuzativon kun infinitivo: Mi vidis la knaboN kuri, Ši aýdis la patrinoN kudri, Ni kredis iliN dormi, La nutristino igis la infanojN manøi.
Anstataý igi manøi oni kompreneble povas diri manøigi, sed æe tio atentu, ke la lasta havas du sencojn: igi manøanta kaj igi manøata. Ekzemple La vilaøano manøigas (= nutras) sian æevalon per aveno kaj: La vilaøano manøigas (= donas por manøi) avenon al sia æevalo. Same trinkigi, sciigi, konigi k.a. transitivaj verboj: Mi sciigis (= informis) lin pri la nova¼o. Mi sciigis la nova¼on al li.
Mi vidis la knabon kurantE signifas: dum mi kuris, mi vidis la knabon. Ekzistas do 3 diversaj eblecoj, kiujn oni devas bone diferencigi:
Mi vidis la knabon kuranta = Mi vidis la knabon kuri = Mi vidis, ke la knabo kuras.

Mi vidis la knabon kurantaN = Mi vidis la kurantan knabon.



Mi vidis la knabon kurantE = Kurante mi vidis la knabon.
86. Prepozicioj kun infinitivo.
Konforme al sia esenco la prepozicioj povas esti uzataj nur kun substantivo aý pronomo. Sekve oni ne povas diri "kun saluti, dum tagmanøi" aý simile, sed nepre kun saluto, dum tagmanøo, t.e. oni devas substantivigi la verbon.
Tamen kelkaj prepozicioj, nome anstataý, krom, por, antaý (kune kun ol) kaj kelkfoje ankaý sen estas uzataj ankaý kun infinitivo.
Anstataý:
Anstataý ripozi, li laboris. Anstataý iri hejmen, mi iris en kafejon. Anstataý viziti la kongreson, þi aæetis al si novan robon.
Krom:
Ši volas fari nenion alian krom kanti kaj muziki = Ši volas fari nenion alian krom kantado kaj muzikado = Ši volas nur kanti kaj muziki. Vidu ankaý § 81.
Antaý ol:
Antaý estas uzebla kun infinitivo nur kune kun ol (analogie al post kiam kelkaj uzas antaý kiam anstataý antaý ol): Antaý ol ekdormi, mi legis dum duonhoro. Antaý ol manøi, la infano kunmetis la manojn kaj preøis. Antaý ol paroli, oni devas pensi.
Same bone oni povas diri: Ekdormonte mi legis aý Antaý la ekdormo mi legis.
Sen:
Li foriris sen ion diri. Kutime oni tamen diras Li foriris nenion dirante (dirinte).
87. Vi kaj ci.
Same kiel angle ankaý en Esperanto estas uzata nur unu pronomo por la dua persono (vi) egale, æu temas pri unu aý multaj personoj, æu oni alparolas fremdulon aý amikon, altrangulon aý almozulon, plenkreskulon aý infanon, homon aý beston. En leteroj kelkaj skribas øin per granda komenclitero (Vi), sed tio ne estas imitinda.
La familiara kaj intima "ci" estas uzata nur en esceptaj okazoj, precipe por traduki iun nuancon de nacia lingvo (ankaý verbe: cii = diri ci). Pro la malofta uzado øi impresas fremde, malvarme, repuþe, tute ne intime kaj familiare. Tial laýeble evitu øian uzadon, des pli, ke per tio multe gajnas la facileco kaj internacia unueco de nia lingvo, æar la uzado de ci kaj vi estas tre malegala en la diversaj lingvoj kaj æiu popolo uzas ilin alimaniere: ekz. la francoj diras "vi" eæ al infano, dum la svedoj diras "ci" eæ al persono, kiun ili la unuan fojon renkontas, se li estas proksimume samranga.
88. Oni.
La senpersona pronomo oni estas kutime uzata ununombre: Vespere oni estas laca (sed laýbezone oni povas diri ankaý lacaj). La formo "onij" estas kompreneble neebla. Same kiel la ceteraj pronomoj, ankaý oni povas esti uzata adjektive (onia) kaj akuzative (onin), sed bezonon pro tio oni havas malofte.
89. Si.
Kiam la ago celas la saman personon, kiu øin plenumas, t.e. kiam tiu, kiu estas subjekto, samtempe estas ankaý objekto, oni uzas refleksivan pronomon. Por la unua kaj dua persono speciala formo de refleksiva pronomo ne ekzistas, sed oni ripetas la personan pronomon, same kiel en multaj aliaj lingvoj: Mi amas min. Ni gardu nin! Vi trompas vin mem.
Por la tria persono (li, þi, øi) kaj por oni la refleksiva pronomo estas si: Li lavis sin per malvarma akvo. Ši rigardis sin en spegulo. Tie æi oni povas bani sin. La profesoro forgesis siajn galoþojn en la teatro. La hundo amas sian mastron. Por la unua kaj dua persono si uzebla ne estas. Do neniam "ni lavis sin" aý simile, sed ni lavis nin.
Estas granda diferenco inter la frazoj Li prenis la horloøon el sia poþo kaj Li prenis la horloøon el lia (aý þia) poþo. En la unua okazo la pronomo (sia) rilatas al la subjekto (t.e. li prenis la horloøon el sia propra poþo), dum lia montras, ke li prenis la horloøon el fremda poþo. Do, por konservi sian bonan nomon kaj eviti malagrabla¼ojn kun polico, oni devas bone diferencigi inter sia kaj lia aý þia poþo!
Si, sin kaj sia devas rilati æiam al la subjekto de la sama frazo, kie ili troviøas. Bedaýrinde pro influo de naciaj lingvoj, kie oni ne diferencigas inter "sia" kaj "lia", kelkaj trouzas ilin kaj diras ekz. "Li diris, ke sia patro estas malsana", kiam fakte tute ne temas pri refleksiva pronomo kaj devas esti Li diris, ke lia patro estas malsana. Æar lia rilatas ja ne al la subjekto de la sama frazo (patro), sed al la subjekto de tute alia frazo (li diris).
Kelkaj uzas si ankaý en reciproka senco: Ili batis sin. Sed tio estas erara, æar fakte ili batis sin signifas, ke æiu el ili batis sin mem! La øustaj formoj estas: Ili batis unu la alian aý Ili batis sin reciproke. La gefianæoj amas unu la alian = La gefianæoj amas sin reciproke.
En la esprimoj singarda, sinmortigo, siatempe, siavice k.t.p. si estas neþanøebla, egale, al kiu persono øi rilatas: Ni devas esti singardaj (ne "ningardaj"!). Mi pensis kelkfoje pri sinmortigo (ne "minmortigo"). Siatempe (ne "viatempe") vi havis tute alian opinion.
Atentu tion, ke oni ne rajtas æiam laývorte traduki el la naciaj lingvoj, kie la refleksivaj pronomoj kelkfoje estas uzataj en okazoj, kie en Esperanto estas necesa nenia refleksiva pronomo, kaj kie pro manko de konforma afikso ili estas ofte uzataj ankaý en la senco de -iøi: Sidiøu! Li kuþigis.

Tasko 14.
(Alskribu la fina¼ojn kaj komencliterojn, kie ili mankas)
Drinkulo kaj porkino.
Mikaelo Botelkorko est... granda drinkulo: anstataý ir... hejmen el la fabriko, li sid... preskaý æiuvespere en drinkejo por dronig... ...iajn zorgojn en brando kaj biero. Sed interese: ju pli ofte li vizit... la drinkejon, des pli grandaj iø... ...iaj zorgoj kaj mizero! Ofte ...ia edzino est... devigata malfrue nokte venig... lin hejmen el la drinkejo, kvankam æiumatene þi pet..., ke hodiaý li ne ir... tien, sed rekte ven... hejmen.
Iun matenon, antaý ol ir... al la laboro, Mikaelo promes... al ...ia vivkunulino en la nomo de æiuj sanktuloj, ke tiun æi fojon li tute certe ven... rekte hejmen el la fabriko kaj eæ ne pens... pri drinkejo. Sed, kiel kutime, la edzino dev... vane atend... lin. Fine, post noktomezo, þi decid... ir... por lin seræ... kaj enig... hejmen.
Æar Botelkorko log... en kamparo ekster la urbeto, la edzino dev... kelkajn kilometrojn ir... laý la landvojo por ven... al la urbeto. Subite si ekvid... ...ian edzon, ebrian kiel porko, dorm... en fosa¼o apud la vojo, kaj apud li kuþ... - grandan porkinon. Ši alir... la æarman kuþantan paron kaj dir... indignite al ...ia edzo: "Fi! Æu vi ne hont... kuþ... kun tia! Tuj leviø...!"
La porkino lev... la kapon, rigard... al la virino, stariø... kaj fortrot..., dum la viro rest... trankvile kuþ...

Dek-tria leciono
90. Korelativa tabelo.


Demanda

k

Montra

t

Nedifina -



Kolektiva

æ

Negativa

nen

i n

persono

o

objekto

a

kvalito

e

loko

en

direkto

om

kvanto

am

tempo

el

maniero

al

kaýzo

es

posedo


91. Kio, kiu, kia.
La serio kun la fina¼o -o (io, kio, tio, æio, nenio) estas veraj substantivoj (same kiel libro, lampo): Tio estas bildo. Fino bona, æio bona. Nenio nova sub la suno. Io premas mian koron.
Same kiel oni ne povas senceremonie apudmeti du substantivojn (ekz. "domo patro"), same oni ne povas ankaý la io-vortojn apudmeti al substantivoj: ili estas uzeblaj nur memstare, anstataý substantivoj. Sekve la esprimo "Kion libron vi legas?" estas erara.
Kun substantivoj estas uzeblaj la ia-vortoj (ia, kia, tia, æia, nenia) kaj iu-vortoj (iu, kiu, tiu, æiu, neniu): Kian libron vi legas? Mi legas interesan (dikan, novan, Esperantan) libron. Kiun libron vi legas? Mi legas biblion. Kiel la respondoj montras, kia libro kaj kiu libro ne estas egalaj: demandante per kiA, oni volas ekscii la ecojn (kvalitojn), demandante per kiU, oni volas ekscii la nomon.
Tiun æi diferencon inter la ia- kaj iu- vortoj oni devas bone atenti, æar de ili dependas la senco de la frazo: KiAn malsanon li havas? Li havas gravan malsanon. KiUn malsanon li havas? Li havas ftizon. TiA homo (kia li estas) ne estas fidinda. TiU homo (kiu tie staras) ne estas fidinda. Ši ne fumis æiUjn cigaredojn (t. e. kelkajn þi restigis). Ši ne fumas æiAjn (æiaspecajn) cigaredojn, sed nur la plej bonajn.
Rimarko: La io-vortoj estas uzataj nur ununombre: Per kio (ne "kioj") iras la homoj? Per la piedoj.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • 78. Akuzativo de mezuro.
  • 79. Resumo de la akuzativo.
  • Dek-dua leciono 82. Verboj.
  • 83. Tempoj de la verboj.
  • 86. Prepozicioj kun infinitivo.
  • Dek-tria leciono 90. Korelativa tabelo.

  • Elŝuti 0.54 Mb.