Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo5/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Tasko 11.
(Alskribu la mankantajn fina¼ojn!):
Letero de barono Münchhausen.
Estas øenerale kon...., ke dum mia aventura vivo mi estas travojaø.... la tutan civiliz.... kaj neciviliz.... mondon. Sed kvankam mi estas lern.... multajn lingvojn kaj entute estas homo alte instru...., tamen en multaj landoj mi nek povis ion kompreni, kiam mi estis alparol.... en la loka lingvo, nekon.... por mi, nek mi mem sukcesis igi min kompren.... Tial mi ofte estis devig.... uzi la helpon de ridindaj gestoj kaj grimacoj, neniel respond.... al mia natura digno.
Estas do kompreneble, ke leg.... en kelkaj gazetoj pri la vasta uz....eco de la angla lingvo, mi tuj fariøis konvink..., ke per tiu lingvo, parol.... kaj kompren.... en la tuta mondo, miaj malagrabla¼oj estos fin.... por æiam. Sed lern.... la nom.... lingvon dum tri jaroj kaj uz.... øin dum miaj gloraj vojaøoj en la diversaj landoj, mi estis æie akcept.... kaj trakt.... kiel anglo, kaj tio æiam profunde dolorigis mian sinceran germanan koron. Krom tio mi havis ankaý tiun maldolæan sperton, ke en la plej multaj Eýropaj landoj mi trovis angle parol... preskaý nur inter la pordistoj de luksaj hoteloj kaj ke en Ameriko kaj kelkloke eæ en Anglujo mem la lingvo estis parol.... en tute alia maniero ol mi estis lern.... øin æe mia instruisto. Ofte mi sukcesis kompreni nenion kaj same ofte mi estis kaþe pririd.... pro mia "¼argono".
Pro tio, aýd.... pri la nacie neýtrala kaj matematike simpla kaj regula Esperanto, mi tuj estis kapt.... de tiu granda kaj nobla ideo, sav.... la homaron el la lingva Babelo. Ellern.... dum kelkaj semajnoj tiun est.... duan lingvon de æiu kulturhomo, mi jam kun granda sukceso uzas øin dum miaj vojaøoj, æie renkont.... helpemajn esperantistojn. Bedaýrinde multaj homoj estas ankoraý katen.... de la kon.... homa konservativeco kaj antaýjuøemo kaj ne komprenas ankoraý la grandan rolon, lud.... de la facila kaj neýtrala helplingvo. Sed la saman sorton havis ja ankaý æiuj aliaj novaj ideoj kaj eltrova¼oj!
65. Posedo (genitivo).
Posedo estas esprimata per la prepozicio de, kiu estas lokigata æiam antaý tiu substantivo, kiu indikas la posedanton: Floro havas odoron - la odoro de la floro. La patro havas æapon - la æapo de la patro. La kreto havas blankan koloron - la koloro de la kreto estas blanka. Li havas filon - la filo de li. Instruisto de Esperanto.
La personaj pronomoj (mi, vi k. t. p.) estas tre malofte uzataj kun de por esprimi posedon, sed preskaý æiam oni adjektivigas ilin, t.e. per la fina¼o -a oni devenigas el ili posedajn pronomojn (mia, via k.t.p.). Do ne "la filo de li", kiu formo estas tre malofte uzata, sed lia filo. Kio estas via nomo? Mia nomo estas Frederiko. Šia æapelo estas moderna. Nia lingvo estas jam tre disvastigita. Æu vi vidis iliajn novajn vestojn?
Entute oni povas ofte anstataý de uzi adjektivan formon: Domo de patro - patra domo. Skatolo de cigaredoj - cigareda skatolo. Pordo de øardeno - øardena pordo. Per tio la nuanco de posedo tamen malfortiøas kaj la kvalito estas pli akcentata. En la esprimoj la stilo de Zamenhof kaj Zamenhofa stilo (= stilo, kiu estas simila al tiu de Z.) la diferenco estas jam tre granda. Sekve ne æiam oni povas anstataýigi de per adjektivo! Anstataý de oni povas ofte uzi ankaý kunmetitan vorton, æe kio la vortordo inversiøas: Pordo de domo - doma pordo - dompordo. Limo de lando - landa limo - landlimo.
La serio ia, kia, tia, æia, nenia indikas nur econ, ne posedon. Por la lasta celo ni havas la vortojn ies, kies, ties, æies, nenies, anstataý kiuj oni povas en esceptaj okazoj uzi ankaý formojn kun de: ies = de iu, de io, k.t.p. Kies skribmaþinon vi uzas? Mi uzas mian propran skribmaþinon. Al la personaj pronomoj oni neniam povas doni la fina¼on -es kvankam pro analogio oni kelkfoje estas tentata tion fari (kies - mies). Do ne "mies" sed miA!

Deka leciono
66. Adverboj de loko.
En § 29 ni priparolis la adverbojn de maniero (bone, bele), kiuj respondas al la demando kiel? Nun temas pri tiaj adverboj, kiuj respondas al la demando kie? Al tiu kategorio apartenas ankaý la serio ie, tie, æie, nenie, kie.
Ekzemploj: KIE estas la vundita fajrobrigadisto? Li estas hejmE. SuprE sur la monto estas neøo. La lernejo estas tute proksimE. InternE li tute ne estas tiel malbona kiel oni povus supozi laý lia aspekto. La infanoj ludas eksterE. La kato kuris antaýE kaj la hundo malantaýE. La banejo estas tuj apudE. SubE loøas gesinjoroj Müller. TransE de la rivero estas la malnova urboparto. Multaj homoj staris æirkaýE.
Kun la fina¼o -n tiuj æi adverboj indikas direkton (vd. § 48): KieN vi iras? Mi iras hejmeN. Ili veturis per lifto supreN al la kvara etaøo. Ši iris kuraøe antaýeN.
Malofte precipe en poezio estas uzataj ankaý la formoj urbe (= en la urbo), urben (= en la urbon); arbare (= en la arbaro), arbaren (= en la arbaron); dome (= en la domo), domen (= en la domon); ene (= interne), ele (= ekstere), k.t.p.
67. Kunmetitaj vortoj.
Prepozicio + substantivo.
Anstataý sur la tablo oni povas pli mallonge diri surtable: La lampo estas surtable. Same: enlandE (= en la lando), eksterlandE (= ekster la lando), surdorsE (= sur la dorso), æekorE (= æe la koro), permanE (= per la mano[j]), senvestE (= sen vestoj), øisgenuE (= øis la genuoj), laývice (= laý la vico), k.t.p. Ankaý ili alprenas kompreneble la fina¼on -n, kiam ili indikas direkton: eksterlandeN, surdorseN, k.t.p.
Tiaj kunmeta¼oj el prepozicio kaj substantivo povas havi ankaý aliajn gramatikajn fina¼ojn kaj alpreni diversajn sufiksojn: eksterlandA, eksterlandO, eksterlandano, pertranæile, k.t.p.
Ekzerco: En æiuj landoj oni propagandas: aæetu nur enlandajn varojn! Estono estas enlandano en Estonio, sed eksterlandano en la aliaj landoj. La studento loøas en malgranda subtegmenta æambro. Æu en via lando ekzistas subæiela (liberaera) muzeo? La preøanto staras surgenue. Oni batis lin øismorte. Esperantistoj portas surbruste verdan stelon. En apudmaraj (æemaraj) regionoj pluvas multe. Intertempe ni ripozis iomete. La interakto daýris vere tro longe. Ne parolu sensenca¼ojn!
68. -igi.
Anstataý La patrino faras la æambron pura oni diras kutime La patrino purigas la æambron. Sekve purigas signifas "faras pura". Same: varmigas = faras varma, sanigas = faras sana, kuraøigas = faras kuraøa, lumigas = faras luma.
Anstataý La bankroto faris lin ruino oni diras pli mallonge La bankroto ruinigis lin. Edzinigi = fari edzino: La komercisto edzinigis la filinon de la bankdirektoro. Amikigi = fari amiko: Komuna sorto ofte amikigas la homojn.
Kun prepozicioj: La kamentubo eligis densan fumon. Štelisto enigis (= enmetis) sian manon en lian poþon. Amo kunigas, malamo disigas. La milito senigis multajn infanojn je patro, edzinojn je edzo kaj gepatrojn je filoj. La sekretario aligis (= anigis, membrigis) al la klubo dek novajn membrojn. Napoleono subigis (= submetis) al si preskaý la tutan Eýropon. La kamparano æirkaýigis siajn kampojn per barilo (komparu: Barilo æirkaýis la kampojn). La vorton "objekto" oni povas anstataýigi per "a¼o" (komparu: "A¼o" povas anstataýi la vorton "objekto".)
Kun numeraloj: Usono = Unuigitaj Štatoj de Norda Ameriko. Per lerta reklamo la komercisto duobligis sian debiton.
Verboj: Atentu la diferencon inter la frazoj Li venis kaj Li venigis sian amikon. La dua frazo kun la verbo venigis signifas, ke li faris, igis sian amikon veni. Pliaj ekzemploj: Li mem sciis tion kaj sciigis tion ankaý al siaj amikoj (aý: sciigis [informis] pri tio siajn amikojn). La viro dronigis la katidojn. La katidoj dronis. La vazo ne falis per si mem, sed iu faligis øin. Vilaøano veturis al la foiro kaj veturigis kune ankaý sian tutan familion. Oni starigis la kristnaskan arbon en ingo, sed tamen øi staris iom malrekte. La maljunulo starigis sin malrapide. La instruisto sidigis Alberton en la unua benko, kvankam li ordinare sidis en la lasta. Estas jam tempo por kuþigi la infanojn! Antaý ol eniri fremdan loøejon oni devas sonorigi, aý, se la sonorilo estas difektita kaj ne sonoras, oni devas frapi sur la pordon. Malamo estigas (= kaýzas, naskas) malamon.
Plej ofte -igi estas uzata kun netransitivaj verboj, kiuj per tio fariøas transitivaj kaj povas ekhavi rektan objekton kun fina¼o -n: sidas estas netransitiva, sed sidigas estas jam transitiva, -igi estas do transitiviga sufikso.
Kun transitivaj verboj -igi signifas: igi iun alian plenumi la agon de la verbo. Atentu la diferencon inter La patrino vekis min matene kaj La patrino vekigis min matene. En la unua frazo la patrino mem vekis min, sed en la dua þi petis iun alian fari tion. Same estas pri æiuj transitivaj verboj: komenci, fini, vesti, konvinki, surprizi, atendi, estingi, fotografi, fari, k.t.p. Sekve: Æu mi atendigis vin tre longe (= mi mem ne atendis, sed mi estis la kaýzo de la atendado)? Kie vi farigis la meblojn? Ili fotografigis sin sur la marbordo (= ili mem ne fotografis sin, sed ili petis iun alian fari tion). Nia klubo bindigis siajn librojn æe s-ano N. (= s-ano N. bindis la librojn). Mi presigis miajn vizitkartojn en "La Nova Presejo" (= "La Nova Presejo" presis miajn vizitkartojn).
Do la transitivaj verboj sen la sufikso -igi signifas, ke la subjekto mem plenumas la agon, dum kun la sufikso -igi ili esprimas, ke iu alia faras tion laý peto aý ordono de la subjekto. Æiuokaze ne trouzu la sufikson -igi, kion la komencantoj ofte faras: la bezono je -igi kun transitivaj verboj estas tre malofta. Kiam vi matene surmetas la vestojn, ne diru, ke vi "vestigas" vin, æar tio signifus, ke iu alia surmetas al vi la vestojn, sed diru simple, ke vi vestas vin; kiam vi sukcesas interesigi kaj kredigi iun pri la neceseco de Esperanto, ne diru, ke vi "konvinkigis" lin, sed simple, ke vi konvinkis lin; kaj kiam kiel prezidanto de kunveno vi deklaras, ke la kunveno estas finita, ne diru, ke vi "finigas", sed simple, ke vi finas la kunvenon.
Rimarko: La instruisto lasis la infanojn rerakonti la historion" signifas, ke li permesis al ili tion fari, li ne malhelpis ilin en tio. La instruisto igis la infanojn rerakonti la historion signifas, ke li petis, ordonis, devigis ilin tion fari. Lasi signifas nur permesi, ne malhelpi kaj ne enhavas ideon pri ordono aý devigo.
69. Surtabligi, enpoþigi.
Anstataý La mastrino metis la manøa¼on sur la tablon kaj Ludoviko metis la krajonon en la poþon oni povas diri pli mallonge La mastrino surtabligis la manøa¼on kaj Ludoviko enpoþigis la krajonon (komparu § 67).
Ekzemploj: Vespere la patrino enlitigas (= metas en la liton) kaj matene ellitigas (= prenas el la lito) la infanojn. La parolanto elpoþigis naztukon, purigis per øi la nazon kaj denove enpoþigis øin. La knabo enbuþigis tutan pomon. Li enkapigis al si multajn gramatikajn regulojn. La luktantoj klopodis surdorsigi unu la alian. Bonvolu altabligi la seøojn! La milito senfiligis multajn gepatrojn, senedzigis multajn virinojn kaj senpatrigis multajn infanojn. Antaý ol iri en akvon oni senvestigas (= malvestas) sin. Ne senkulpigu vin vane, æar vi ja nenion faris! Manøinte oni detabligas la seøojn.
70. -igi.
La sufikso -iøi (= igi sin) havas tute malan sencon al -igi: -igi esprimas, ke la ago transiras al iu alia, dum æe -iøi la ago revenas al la sama persono (la subjekto, aganto):
La fraýlino subite ruøiøis (= fariøis, iøis ruøa). Li paliøis pro teruro - Teruro paligis lin. Miaj manoj malpuriøis en la laboro - La laboro malpurigis miajn manojn. Antaýhieraý li malsaniøis, sed baldaý li resaniøis. En la pluvo la vestoj malsekiøis - La pluvo malsekigis la vestojn.
Kun substantivoj: Li ruiniøis pro bankroto - Bankroto ruinigis lin. La filino de la bankdirektoro edziniøis je (al) la komercisto. La komercisto edziøis je (al) la filino de la bankdirektoro. Per (pro) komuna sorto la homoj ofte amikiøas (= fariøas, iøas amikoj).
Kun prepozicioj: Densa fumo eliøis el la kamentubo. Kiamaniere li eniøis en la æambron, æar la pordoj estas þlositaj? Pro (per) la milito multaj infanoj seniøis je patro. Dum la pasinta jaro dek novaj membroj aliøis al nia klubo.
Kun numeraloj: Dum la pasinta jaro nia membraro duobliøis.
Verboj: Komparu la frazojn Mi vekiøis kaj Mi vekis la dormantojn. Oni ne povas diri "Mi vekis min", æar tio estas sensenca: oni povas veki aliajn, kiam ili dormas, sed sin mem oni ja ne povas veki! -iøi enhavas la ideon "per si mem, aýtomate" kaj æe la transitivaj verboj oni ne povas anstataýigi øin per -igi sin aý nur sin: La pordo fermiøis (neniu bezonis fermi øin, sed øi fermiøis tute aýtomate, per si mem). ¬us finiøis la leciono de geografio kaj komenciøis la leciono de Esperanto (oni ne povas diri leciono finis kaj komencis sin!). Neniu estingis la lampon, sed øi estingiøis tute per si mem. Nur jus mi sciiøis pri tio (aý: eksciis tion). Multe da homoj kolektiøis æirkaý la muzikantoj. Kiam vi naskiøis ("naskis vin" estas tute absurda!)? Leviøu iomete de la seøo!
-iøi estas do refleksiva sufikso kaj servas por netransitivigi la transitivajn verbojn. Tute male al -igi!
Æe la netransitivaj verboj la senco de -iøi ofte proksimiøas al -igi sin, kvankam certa diferenco æiam restas inter ili: Post kelktempa sidado mi stariøis (la ago okazas sen ia peno, kvazaý aýtomate). Sed La malsanulo starigis sin malrapide signifas, ke pro la malforteco li devis streæi sin, uzante la helpon de la manoj k.t.p. Malgraý tio -igi sin estas uzata anstataý -iøi nome pro influo de naciaj lingvoj. En multaj okazoj la diferenco estas ja ankaý vere tre malgranda.
Ankaý la senco de prefikso ek-, kiu indikas komencon de ago aý subitan agon, ofte proksimiøas al -iøi: Post kelktempa sidado mi ekstaris (= komencis stari, subite staris), t.e. stariøis. En ambaý okazoj la rezultato estas ja la sama, kaj tial kelkfoje ek- estas uzata anstataý -iøi. Volante substreki, ke io okazas subite, oni æiuokaze devas uzi prefikson ek- (ekstariøis = subite stariøis aý komencis stariøi; ekstaris = subite staris aý komencis stari).
Ekzemploj: Li sidis sur seøo, sed poste li sidiøis sur sofo(n), kaj fine li eæ kuþiøis sur la sofo. Kiam iu subite frapis sur la pordo, li rapide stariøis. Kiamaniere estiøis (ekestis) tiu æi miskompreno?
Ni atentigas ankaý pri la formoj hejmeniøi (= hejmeniri aý iri hejmen) kaj supreniøi (= supreniri aý iri supren): Ni hejmeniøis malfrue vespere. La balono supreniøis (= leviøis) al la æielo. Sed hejmiøi havas tute alian sencon (iøi hejmo aý iøi hejma): Por la geedzoj la nova loøejo jam tute hejmiøis.
-iøi estas netransitiva (tute male al -igi) kaj povas sekve havi nek akuzativ-objekton, nek pasivan participon. Tiaj formoj kiel "naskiøita" kaj "estiøita" estas do tute neeblaj. Sed aktivajn participojn -iøi kompreneble havas, same kiel æiuj aliaj verboj: naskiøiNta, estiøiNta.
Iøi (= fariøi, estiøi) estas uzata ankaý kiel memstara verbo: En la lasta tempo li iøis (= fariøis) tre silentema. Æu vi volas iøi (= fariøi) mia kunloøanto?
Rimarko 1: Anstataý komenciøi kaj finiøi oni renkontas kelkfoje la simplajn komenci kaj fini: ¬us finis la leciono de matematiko kaj komencis la leciono de geografio. En tiaj okazoj povas temi pri mallongigoj, kie esti estas forlasita: finis esti (= finiøis) kaj komencis esti (= komenciøis). Pli regulaj estas tamen la formoj kun -iøi.
Rimarko 2: -iøi indikas kutime transiron de unu stato al alia, kaj tial oni ne bezonas uzi kun øi akuzativon de direkto: Sidiøu sur la seøo! Sed kelkfoje øi povas signifi ankaý transiron de unu loko al alia, kaj tiam la apliko de akuzativo estas pravigebla: Li sidis sur seøo, sed poste li sidiøis sur sofoN, kaj fine li eæ kuþiøis sur la sofo. Tamen ankaý en tiaj okazoj oni povas tute bone uzi nominativon, kiam ne ekzistas danøero por miskompreno (vidu ankaý paøon 45 en "Lingvaj Respondoj" de D-ro Zamenhof).
Rimarko 3: Oni ne povas diri "mi laviøis, kombiøis, raziøis, vestiøis", æar tiuj agoj ne okazas aýtomate, per si mem, kaj la homo ne restas pasiva æe tio; oni devas diri: mi lavis min, kombis min, razis min, vestis min.
Rimarko 4: Fariøi havas la saman sencon kiel simpla iøi (= veni en la staton): Ši fariøis malsana (= iøis malsana, malsaniøis). S-o B. fariøis profesoro (= iøis profesoro, profesoriøis) en Øenevo. Æar malsana kaj profesoro estas ne objektoj, sed predikataj suplementoj (vidu §§ 19, 20, 57), ili ne povas havi la fina¼on -n.
Rimarko 5: Oni devas diferencigi la formojn interesi, interesigi kaj interesiøi: Tio ne interesas min = Mi ne havas intereson por tio. La saman sencon havas: Mi ne interesiøas pri tio. Mi interesigis lin pri tio signifas, ke mi vekis (estigis) en li intereson por tio.
71. Enlitiøi, altabliøi.
Anstataý Mi iris frue en la liton kaj La gastoj sidiøis al la tablo oni povas pli mallonge diri Mi enlitiøis frue kaj La gastoj altabliøis. Komparu la diferencon inter La patrino enlitigas (= metas en la liton) la infanojn kaj La infanoj enlitiøas (= iras en la liton).
Ekzemploj: Mi ne scias, kiam mia poþtuko elpoþiøis (= falis el la poso). Mi elpoþigis (= prenis el la poþo) naztukon. Æu vi ankoraý ne ellitiøis (= leviøis el la lito)? Post du-hora flugado la aeroplano alteriøis (= venis al la tero). Falinte la knabo surpiediøis (= leviøis sur piedojn) denove. La þipo albordiøis (= veturis al la bordo) malrapide. Enlitiøinte mi tuj endorimiøis (= falis en dormon, ekdormis).
72. Prefikso ek-,
kiu estas uzebla kun verbaj radikoj, ne influante ilian karakteron, indikas komencon de ago, subitan aý mallonge-daýran agon: Post la enlitiøo mi tuj ekdormis. Tion aýdinte li ekridis. Ni ekiru jam! Tio ne estas vera! þi ekkriis. Fine ni ekvidis la turojn de la urbo. Nun mi ekkomprenas la aferon! La lumo ekbriletis kaj malaperis. Ši ekflamis tute senkaýze. Ofte ek- anstataýas la pli longan komenci: Mi eklernis librotenadon = Mi komencis lerni librotenadon.
Kelkaj uzas ek- ankaý kun prepozicio de: Ekde hieraý mi estas sola. Pli ofte en tia okazo estas uzata tamen depost aý la simpla de: depost hieraý, de hieraý. Malofte ek- estas uzata eæ kiel memstaia verbo: Ni eku! = Ni komencu! Kaj ankaý kiel speco de interjekcio øi estas kelkfoje uzata: Ek al labor'! Ek al atak'!
Tasko 12.
(Alskribu la mankantajn sufiksojn kaj mallongigu la diklitere presitajn esprimojn!)
Kiel Kolumbo eltrovis Amerikon.

Al la hispana reøo venis en la kapon la ideo, ke Ameriko devas esti eltrovota. Li ven...is Kolumbon kaj demandis lin: "Kolumbo, æu vi povas eltrovi Amerikon?" - "Jes, mi povas!" aýd...is la respondo.


Post kelkaj tagoj Kolumbo jam iris en la þipon, tenante grandan ovon en la mano. Oni metis en la þipon ankaý la necesan provianton, kaj komenc...is la historia ekspedicio.
Dum la tuta vojaøo Kolumbo sidis en la kajuto kaj penis star...i sur la tablo la kunprenitan ovon. Post kelkaj semajnoj li fine sukcesis pri tio, kaj tuj la kapitano sci...is al li, ke Ameriko jam vid...as. "Mi scias", respondis Kolumbo, "æar la ovo jam staras".
Nun la þipo direkt...is rekte al la lando, kaj post nelonge ili jam venis al la bordo en Ameriko. Sur la bordo staris granda amaso da indianoj. Kolumbo kun sia sekvantaro iris el la þipo, iris en boaton kaj rem...is sin al la bordo, kie la unuan fojon en la historio li star...is siajn piedojn sur la Amerika tero. Li proksim...is al la indianoj kaj demandis ilin: "Æu vi estas indianoj?" Kaj la indianoj respondis: "Jes, ni estas indianoj. Sed æu vi estas Kolumbo?"
Ricevinte jesan respondon, la indianoj pal...is kaj ekkriis: "Ho ve, nun ni estas eltrovitaj!"

Dek-unua leciono
73. Adverboj de tempo kaj mezuro.
1. Tempo: Anstataý dum (la) nokto(j), en (la) mateno(j) oni uzas kutime la pli mallongajn noktE kaj matenE: Nokte ni dormas kaj tage ni laboras. Same: vesperE, dimanæE (= dum dimanæo, en dimanæo), lundE, monatE (= en monato, dum monato), jarE, k.t.p. Tiuj æi adverboj respondas al la demando kiam? Krom la derivitaj adverboj ekzistas tuta serio da originaj adverboj kun la (pseýdo)fina¼o -aý: hieraý, hodiaý, morgaý, baldaý, k.t.p. (Ankaý parto de la prepozicioj havas la fina¼on -aý: antaý, æirkaý, kontraý, anstataý, laý, malgraý.)
2. Mezuro: Tiuj æi adverboj respondas al la demando kiom? La dikulo manøas tro multE. Hodiaý mi skribis nur malmultE. Mi devis longE atendi vin. Tien æi apartenas ankaý la serio iom, tiom, æiom, neniom, kiom, dum la serio iam, tiam, æiam, neniam, kiam estas adverboj de tempo.
74. Silentemaj fiþistoj.
Sabate matene maljuna fiþisto (fiþkaptisto) kun sia filo kaptis fiþojn surmare. Æar la fiþistoj neniam þatas multe babili, ankaý niaj herooj laboris silente kiel fiþoj. Nur tagmeze, kiam kelkaj nubetoj aperis æe la horizonto, la filo diris al la patro: "Šajnas al mi, ke baldaý pluvos". La patro rigardis supren, sed li respondis nenion.
Tiel pasis la tuta tago. Dimanæe ili ripozis, sed silentis kiel kutime. Lunde ili denove fiþkaptis, sed same senparole kiel antaýe. Pasis ankaý mardo, merkredo, ¼aýdo kaj vendredo. Nur vendrede vespere, kiam jam vere pluvis, la patro viþis permane la frunton kaj respondis al la filo: "Jes, vi pravas".
75. Je.
Kiel jam dirite (§ 45), æiuj prepozicioj havas firman sencon kaj oni ne povas ilin uzi en alia senco ol ili origine havas. Sed kelkfoje okazas, ke la senco de la frazo ne montras klare, kiun prepozicion oni devas elekti, aý neniu el la prepozicioj taýgas por tiu celo. En tia okazo la naciaj lingvoj uzas kiun ajn prepozicion (en figura senco), fiksitan de la tradicioj. D-ro Zamenhof solvis tiun æi problemon per enkonduko de la øenerala prepozicio je, kiu ne havas firman sencon kaj estas uzebla en æiuj dubaj okazoj.
EKZEMPLOJ: Æu vi kredas je Dio (= ke Dio ekzistas)? Neniu alia prepozicio taýgas en tiu æi okazo. Kredas al Dio kaj kredas Dion (= kredas, kion Dio diris) havas ja alian sencon. Same la esprimoj fidas lin, fidas al li kaj fidas je li ne estas egalaj: Mi fidas lin (= fidas al li), æar li estas honesta homo. Mi fidas je li, ke li ne lasos min en embaraso. Sed ne trouzu je kaj apliku øin nur en okazo de vera bezono! Tiuj okazoj ne estas multaj.
Li esperis je sia bonþanco (t. e. ke la bonþanco ne trompos lin). Mi sopiras je (ankaý pri kaj al) mia hejmlando. Li estas tiel (ankaý tiom) komika, ke æiuj ridas je (ankaý pri kaj al) li. Georgo edziøis je (aý al) Margareto. Sed ne "kun Margareto", æar Georgo sola edziøis, dum Margareto edziniøis, ne edziøis.
Je estas uzata ankaý kun la vortoj plena, malplena, riæa, abunda: La vojo estas plena je þtonoj (= plena de þtonoj, þtonplena). Svedlando estas riæa je arbaroj (= riæa de arbaroj, arbarriæa). La libro abundas je preseraroj (= abundas de preseraroj).
Por indiki la horon, kiam oni faras ion aý io okazas, estas senescepte uzata je: Hieraý mi ellitiøis je la sepa (horo). La tagmanøo estas ordinare je la tria. Sed kompreneble responde al la demando kioma horo (estas nun)? øi ne estas uzata: Nun estas la kvina (horo).
76. Akuzativo anstataý prepozicioj.
En § 17 ni havis kelkajn netransitivajn verbojn kun akuzativobjekto, kvankam laýregule ili ne devus øin havi: Æiu iru siaN vojoN! Tiel li vivis siaN tutaN vivoN k.t.p. Fakte tie æi tamen ne temas pri akuzativ-objekto, sed pri mallongigitaj frazoj: æiu iru laý sia vojo kaj Tiel li vivis dum sia tuta vivo. Tiuj frazpartoj, kiuj tie æi havas la fina¼on -n, estas do fakte adverbialoj! Pro la bonega kaj praktika regulo, ke je bezono oni povas prepozicion anstataýigi per akuzativo, ili havas la fina¼on -n. Tial la adverbialoj havas la formon de akuzativ-objekto, per kio malpligrandiøas ankaý la diferenco inter la transitivaj kaj netransitivaj verboj, øis tia grado, ke kelkaj netransitivaj verboj povas havi eæ pasivan participon: La tuta vojo estas jam irita. Lia vivo estas jam vivita.
Laý la sama regulo oni povas anstataý sopiras je þi, ridas pri (aý je) li, plaæas al mi, apartenas al ili, þajnas al mi diri ankaý sopiras þin, ridas lin, plaæas min, apartenas ilin, þajnas min. Tamen la prepoziciaj formoj estas kutime preferindaj, æar ili estas pli simplaj kaj klaraj.
Jam pli ofte oni povas anstataý pardonu al mi, mi dankas al vi, li demandis al si, infanoj demandas pri æio, li instruos al ni, li instruas pri geografio diri pardonu miN, mi dankas viN, li demandis þiN, infanoj demandas tioN, li instruos niN, li instruas geografioN. Sed æiam oni devas eviti duoblan akuzativon! Oni ne povas do diri "pardonu min mian eraron", "li demandis þin tion", "li instruos nin geografion", "donu min", æar tio havus tute alian sencon. Komparu frazojn Donu al mi akvoN kaj Donu miN al akvo.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • 65. Posedo (genitivo).
  • Deka leciono 66. Adverboj de loko.
  • 67. Kunmetitaj vortoj.
  • 69. Surtabligi, enpoþigi.
  • 71. Enlitiøi, altabliøi.
  • 72. Prefikso ek
  • Dek-unua leciono 73. Adverboj de tempo kaj mezuro.
  • 74. Silentemaj fiþistoj.
  • 76. Akuzativo anstataý prepozicioj.

  • Elŝuti 0.54 Mb.