Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo4/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

48. DIREKTO.

46
Komparu la frazojn:


Petro estas hejme. Petro iras hejmeN.

Li estas tie. Li iras tieN.


La vortoj hejme kaj tie indikas lokon, kie la persono troviøas, dum hejmeN kaj tieN montras la celon aý direkton, al kiu li moviøas: li ne estas hejme, sed li iras en la direkto de la hejmo (= hejmen). Tiun celon aý direkton, transiron de unu loko al alia, montras la fina¼o -n, kiu signas ja ankaý la celon de la ago æe la transitivaj verboj. Temas do fakte pri la sama akuzativo!
Indikante transiron de unu loko al alia, oni devas kompreneble uzi ankaý verbojn de movo: iras, kuras, flugas, naøas, metas, ¼etas, veturas, vojaøas, rapidas, k.t.p. Ne estas grave, æu ili estas transitivaj aý netransitivaj. La sama rilato kiel supre estas ankaý inter la frazoj
La krajono estas en la poþo.

La æapelo estas sur la kapo.


kaj
Mi metas la krajonon en la poþoN.

Mi metas la æapelon sur la kapoN.


La unuaj frazoj montras la lokon, kie la krajono kaj æapelo troviøas, dum la lastaj du indikas ilian transmeton al nova loko. En la poþoN kaj sur la kapoN havas la akuzativan fina¼on ne pro la prepozicioj en kaj sur, sed pro tio, ke ili esprimas celon de movo. Kaj la vortoj krajono kaj æapelo estas akuzativaj, æar ili estas rektaj objektoj de la transitiva verbo: metas.
Do ni vidas, ke la akuzativo estas uzata por du celoj:
por montri celon (objekton) de ago kaj

por indiki celon (direkton) de movo.

La esenco estas la sama.

Pluaj ekzemploj:


Loko: La lernanto estas en la lernejo. La libro kuþas sur la tablo. Muso sidas sub la lito. Ši iris apud la edzo. La seøo staras antaý la piano. Arbo kreskas malantaý la domo. La vagonaro veturis inter montoj. La dometo staras trans la rivero. La mastro laboras ekster la domo. Aeroplano flugis super la urbo.
Celo de movo: La lernanto iras en la lernejon. Mi metas la libron sur la tablon. Muso kuris sub la liton. Ši iris apud sian edzon. Li metis la seøon antaý la pianon. La fremdulo iris malantaý la domon. La vagonaro enveturis inter la montojn. La birdo flugis trans la riveron. La viro iris ekster la domon. Flugmaþino venis super la urbon.
Rimarko: Atentu, ke la verboj de movo ne æiam indikas movon (transiron) de unu loko al alia, sed povas montri ankaý movon en la sama loko: Mi iras en la æambro = mi estas en la æambro kaj æirkaýiras tie. La birdo flugis trans la rivero = la birdo jam estis trans la rivero kaj flugis tie
49. SENAKUZATIVAJ PREPOZICIOJ.

47
¬us ni pritraktis prepoziciojn, kiuj havas du signifojn: kun nominativo ili indikas lokon, kie io troviøas, kun akuzativo ili montras la celon, al kiu io moviøas. Tiaj prepozicioj estas: sur, en, sub, apud, antaý, malantaý, post, inter, trans, ekster, super, æirkaý, kontraý.


Al tute alia kategorio apartenas: al, øis, de, el. Ili neniam indikas lokon, sed montras nur direkton. Tial mankas kaýzo por uzi kun ili akuzativon - ili estas æiam sekvataj de nominativo. Sekve neniam: "al la kontoron, el la domon, de la tablon, øis la matenon", sed æiam simple: al la kontoro, el la domo, de la tablo, øis la mateno.
Al tiu æi kategorio apartenas verdire ankaý: æe, tra kaj preter, kvankam kelkfoje - laý nia opinio senbezone - ili estas uzataj en ambaý sencoj (loko kaj direkto). Kutime æe indikas nur lokon, tra kaj preter nur direkton. Tial mankas kaýzo por uzi kun ili akuzativon kaj sufiæas nominativo, same kiel æe: al, øis, de kaj el. Do ne "mi iris tra la pordon, li iris preter la domon", sed tute simple mi iris tra la pordo, li iris preter la domo. Same ankaý la francismo venu æe min, kiun oni kelkfoje renkontas, ne estas rekomendinda. Pli bona kaj simpla estas: venu al mi.
Akuzativo estas neniam uzata kun: al, øis, de, el, da, pri, pro, por, per, kun, sen, je, dum, laý, malgraý kaj prefere ankaý ne kun: æe, tra, preter.
TASKO 9.

48
(Alskribu la fina¼on -n kie øi estas necesa!)


Matene la laboristoj iras en la fabriko kaj dum la tuta tago ili laboras en la fabriko. Post la promenado mi iris hejme kaj hejme mi skribis letero al mia amiko. Jam antaý unu horo la mastrino metis la manøo sur la tablo kaj ankoraý nun øi atendas vi sur la tablo . Pro la pluvo jam kelkaj homoj staris sub la granda arbo kaj ankaý ni kuris sub øi . El la katedro la pastro iris antaý la altaro kaj nun li preøas antaý altaro . La libro glitis malantaý la sofo kaj seræante øi li trovis malantaý la sofo ankaý la malaperinta gazeto . Post mallonga tempo la instruisto venis el sia æambro kaj iris al la nigra tabulo . Subite þi iris trans la strato , æar trans la strato staris þia amikino . De kie vi venas kaj kie vi iras?
50. -ANO-.

49
Tiu æi substantiva sufikso, kiu indikas membron, adepton, enloøanton, estas uzebla nur kun substantivoj: klubo - klubano; kurso - kursano; Kristo - kristano; samideano; urbo - urbano; kamparo - kamparano; Ameriko - amerikano; Parizo - Parizano (aý parizano), k.t.p.


La formo hungarano estas kompreneble absurda; plene sufiæas hungaro. Alia afero estas pri hungarlandano, hungarujano, hungariano == persono, kiu loøas en Hungarlando, Hungarujo, Hungario). Li povas esti germano, rumano, slovako aý kiu ajn alia kaj li tute ne bezonas esti hungaro. Same: polo - pollandano aý polujano (= enloøanto de Polujo; li povas esti polo, judo, germano, ruso k.t.p.); finno - finnlandano (ne æiuj finnlandanoj estas finnoj - inter ili estas ankaý svedoj, laponoj k.a.), ruso - ruslandano, k.t.p.
51. -ULO.

50
La substantiviga sufikso -ulo, kiu indikas personon, karakterizatan per la radiko, aglomeriøas kutime al adjektivoj kaj prepozicioj: juna - junulo; dika - dikulo; konata - konatulo; kontraý - kontraýulo; super - superulo; k.t.p. El prepozicio post estas derivata postEulo (poste + ulo), por diferencigi øin de postulo.


Øi estas tamen uzata ankaý kun substantivaj kaj verbaj radikoj: øibo - øibulo; bruto - brutulo; kapo - ventkapulo; kruro - longkrurulo; drinki - drinkulo; babili - babilulo; timi - timulo, k.t.p. Sed fakte en la unua okazo la substantivo estas unue adjektivigata (øibo - øiba - øibulo; bruto - bruta - brutulo; kapo - ventkapa - ventkapulo) kaj en la dua okazo temas pri mallongigoj, kie la adjektiviga sufikso -ema estas eliminita. La plenaj formoj estas do drinkemulo, babilemulo, timemulo k.t.p, kiuj malgraý sia longeco kelkfoje estas ankaý uzataj. Æe la plej multaj verboj tiaj mallongigoj tamen ne estas farataj: lernemulo (ne "lernulo"!), skribemulo, k.t.p.
La sufikso -ino estas aldonata al -ul-: junulino, belulino, virgulino k.t.p. Kelkaj mallongigas ankaý tiujn formojn kaj diras ekz. virgino, sed tio ne estas laýregula.
Rimarko: Kelkfoje -ulo estas uzata ankaý por bestoj (kvarpiedulo, vertebrulo, rampulo) kaj ankaý en la vorto trimastulo (= trimasta þipo).

OKA LECIONO
52. MALLONGA SINTAKSO.

51
Kiel jam dirite (§ 16), æiu vorto en la frazo havas sian specialan taskon, same kiel æiu parto de la aýtomobilo. Tiu parto de la gramatiko, kiu pritraktas la konstruon kaj konsiston de la frazoj, estas nomata sintakso. Por havi klaran bildon pri la lingvo, oni devas koni ankaý øian sintakson.


53. PREDIKATO.

52
La plej gravan rolon en la frazo ludas la verbo, kiu indikas, kion tiu faras, pri kiu ni parolas. Tia verbo estas nomata predikato. La predikato povas havi la fina¼ojn: -as, -is, -os, -us, -u, sed neniam -i: Jakobo skribas. Mi dormis. Æu vi venos? Ho, se mi estus riæa! Ni ekiru!


54. SUBJEKTO.

53
La subjekto indikas tiun, kiu plenumas la agon de predikato: Jozefino legas. Knaboj kuras. Tablo estas meblo. La subjekto neniam povas havi la fina¼on -n!


Kiel subjekto povas servi:
Substantivo: Johano parolas. Birdoj flugas.

Pronomo: Ši venas. Ili iras.

Infinitivo de verbo: Vojaøi estas interese. Labori estas necese.
Certaj verboj estas uzataj sen subjekto: pluvas (ne "øi pluvas"!) = pluvo falas, neøas = neøo falas, hajlas, fulmas, tondras, þajnas al mi, okazas kelkfoje, estas necese, estas konate, se plaæas al vi, k.t.p.
55. OBJEKTO.

54
La rekta objekto de la verbo indikas tiun aý tion, kiu estas la celo de la ago, al kiu la ago estas direktita. Se ekzemple knabo batas hundon, la knabo estas la aganto (subjekto) kaj la hundo estas la celo de la ago (objekto). La rekta objekto devas æiam havi la akuzativan fina¼on -n: Jakobo skribas leteroN. La æasisto trafis neniuN leporoN. Æu mi faris multajN erarojN?


La akuzativ-objekto estas rekta komplemento de transitiva verbo. La netransitivaj verboj kutime ne povas havi akuzativ-objekton (vidu § 17).
Kiel objekto povas servi:
Substantivo: Kato manøas ratoN. Adamson ne havas harojN.

Pronomo: Nikolao amas þiN. Æu vi vidis iliN?

Infinitivo de verbo: Diligenta homo þatas labori. La bestoj ne povas paroli.

Kompreneble infinitivo neniam povas havi la fina¼on -n!

Adjektivo en kelkaj maloftaj okazoj: Ili amas unu la aliaN.
56. EPITETO.

55
La predikato, subjekto kaj objekto estas la æefaj partoj de la frazo, æirkaý kiuj grupiøas la ceteraj frazpartoj.


La epiteto estas komplemento de substantivo.
Kiel epiteto povas servi:
Adjektivo: Bona patro. Belaj kantoj ne estas longaj Ford havas multaN monoN. Ni detruos la lingvajN murojN. Esperanta libro. Mia patrino. La gepatroj amas siajN infanojN. La unua tago. La mortinta kato. En la apuda æambro. La hieraýa tago.
La adjektiva epiteto staras kutime antaý sia æefvorto, sed povas stari ankaý post øi, precipe en poezio: Lingvo internacia. Filo mia. Patrino kara. Homo granda kaj potenca.
La adjektivo devas nombre kaj kaze akordi kun sia æefvorto: granda domo; grandaj domoj; grandajn domojn.
Sed kiam la sama adjektivo komplementas samtempe plurajn substantivojn, øi estas ofte multnombra, eæ se la substantivoj mem estas ununombraj: varmaJ rosta¼o, terpomoj kaj saýco. Se la adjektivo estus ununombra, oni povus pensi, ke øi rilatas nur al la unua substantivo (en tiu æi okazo tiu æi okazo rosta¼o), ne al la ceteraj. Male, la adjektivo estas ununombra, kiam øi rilatas nur al unu el la objektoj, kiujn la multnombra substantivo indikas: granda kaj malgranda domoj (= du domoj, el kiuj unu estas granda kaj la alia estas malgranda).
Substantivo, malofte ankaý pronomo, kun prepozicio: La domo de la patro. Mono por æokolado. Skatolo el ligno. Kafo sen kremo. La libro de li (kutime oni diras lia libro). Tia epiteto devas æiam troviøi post la substantivo, kies komplemento øi estas.
Anstataý substantivo kun prepozicio oni povas ofte havi kunmetitan vorton, æe kio la æefvorto staras æiam en la fino kaj la epiteto antaý øi: patrodomo, ligna skatolo, dompordo. Oni povas ankaý tute simple adjektivigi la epiteton: patra domo, ligna skatolo, doma poro, senkrema kafo. Ekzistas do entute 3 eblecoj: domo de la patro, patra domo, patrodomo.
La difina artikolo: la æambro.
La vortoj ia, kia, tia, æia, nenia kaj iu, kiu, tiu, æiu, neniu: Tiu libro estas tro dika.
57. PREDIKATA SUPLEMENTO.

56
Predikata suplemento (predikativo) kompletigas la predikaton kaj rilatas samtempe al øi kaj al la subjekto. Neniam øi povas havi la fina¼on -n, sed nombre øi akordiøas kun la subjekto (vidu §§ 19 kaj 20).


Predikata suplemento povas esti:
Substantivo: Oslo estas urbo. Ni æiuj estas homoj. Kiam la predikata suplemento rilatas al pluraj ununombraj subjektoj, øi estas multnombra: Parizo kaj Kopenhago estas urboj.
Adjektivo: La æambro estas varma. La libroj estas Esperantaj. Kiam la predikata suplemento rilatas nur al unu el la objektoj, kiujn la multnombra subjekto indikas, øi estas ununombra: La krajonoj estas verda kaj flava (= unu krajono estas verda, la alia estas flava).
Kiam la frazo ne havas subjekton aý la subjekto estas infinitivo aý tuta frazo, la predikata suplemento devas esti adverbo: Tie æi estas tro varme. Lerni Esperanton ne estas malfacile. Estus bone, se nun estus somero. Estas vere, ke mi estis hieraý malsana.
58. ADVERBIALO (ADJEKTO).

57
El æiuj frazpartoj la plej ampleksa estas tiu kategorio, kiun ni nomas adverbialo, æar æio, kio ne estas predikato, subjekto, objekto, epiteto aý predikata suplemento, estas adverbialo. Jam la nomo aludas, ke temas pri komplemento de verbo, sed øi povas esti ankaý komplemento de adjektivo kaj adverbo. Adverbialo estas kutime adverbo kaj substantivo aý pronomo kun prepozicio.


Oni povas dividi la adverbialojn je diversaj subklasoj:
Loko: Mi estas hejme. Kie oni kantas? La kafo estas sur la tablo. Li sidis apud la þoforo.

Direkto: Kien vi iras? Mi iras hejmen. Metu la manojn sur la tablon. Li prenis la revolveron el la poþo. Venu al mi!


Nerekta aý dativ-objekto: Donu al mi panon. Šajnas al mi. La domo apartenas al s-ro Ormonto. Nenio plaæas al þi.
Tempo: Somere estas varme. Tage ni laboras kaj nokte ni dormas. Mi skribis dum longa tempo. Longan tempon þi ne vidis lin. En tiu æi semajno estas du festotagoj. Æu li jam venis? Ne, li ankoraý ne venis. Kion vi faris hieraý? Iam estis reøo.
Maniero: Kiel vi fartas? Dankon, bone. La æevaloj dormas starante. Venu rapide!
Kaýzo: Kial vi ploras? Li ruøiøis pro (aý de) kolero.
Krom tio: deveno, materialo, celo, rimedo, kvanto k.t.p.
59. VORTORDO.

58
En § 15 ni diris, ke en Esperanto la vortordo estas libera kaj ne influas la sencon de la frazo. Sed tio estas kompreneble relativa, same kiel æio en la mondo estas relativa.


La normala vortordo estas subjekto + predikato + objekto, æirkaý kiuj grupiøas la ceteraj frazpartoj: La bona lernanto rigardas al la nigra tabulo. Sed pro stilaj kaýzoj kaj por speciale akcenti la objekton aý iun alian parton de la frazo, oni ofte þanøas la vortordon: Al la nigra tabulo rigardas la bona lernanto. La bona lernanto al nigra tabulo rigardas. Lin mem mi ne vidis, sed lian edzinon mi renkontis sur la strato. Sur la strato mi renkontis lian edzinon.
La bona stilo postulas, ke oni ne apartigu tiujn partojn de la frazo, kiuj rilatas unu al la alia kaj kompletigas unu la alian. Pro tio la frazo "Mi lian edzinon sur la strato renkontis" ne estas modela, æar la predikato renkontis estas lokita tro malproksime de la subjekto mi. Bonstile oni esprimas sin en unu el la sekvantaj manieroj: Mi renkontis lian edzinon sur la strato. Lian edzinon sur la strato mi renkontis. Sur la strato mi renkontis lian edzinon. Sur la strato lian edzinon mi renkontis.
La samo validas ankaý pri la ceteraj partoj de la frazo: æiu frazparto troviøas æiam æe tiu vorto, al kiu øi rilatas. Adjektivo staras æe substantivo. Kutime antaý, sed kelkfoje ankaý post øi, precipe en poezia stilo. Adverbo lokiøas kutime post, sed ofte ankaý antaý verbo kaj æiam antaý adjektivo: Vi parolas bone. Vi bone parolas. Tio estas treege interesa. Kiam oni volas speciale akcenti la adverbon, oni lokas øin en la komenco de la frazo: Bone vi parolas. Treege interesa estas tio.
La subjekto lokiøas kutime antaý la predikato: Nun mi komprenas (ne "Nun komprenas mi"!). En Svedlando la vintro estas longa (ne: "En Svedlando estas la vintro longa"). Tio estas bona, li diris. Sed: Tio estas bona, diris Petro. Tion mi ne kredas, respondis la patro de mia amiko. Tiuj frazoj þajnas esti pli fluaj ol: Tio estas bona, Petro diris. Tion mi ne kredas, la patro de mia amiko respondis. Nu, estas afero de gusto!
La loko de la prepozicioj, numeraloj kaj konjunkcioj ne estas þanøebla: Inter la popoloj estas altaj lingvaj muroj (ne "la popoloj inter"!). Sep tagoj pasis (ne "tagoj sep"!). Ni timis, ke neniu venos.
La artikolo devas esti laýeble proksime al sia æefvorto. Tial la germanismo "Oni akceptis la de li faritan proponon" tute ne estas modela, sed en bona Esperanto oni diras: Oni akceptis la proponon, faritan de li; aý: Oni akceptis proponon, de li faritan (tie æi temas ja fakte pri mallongigita frazo, kies origina formo estas: Oni akceptis la proponon, kiun li faris).
La vortoj ne, ankaý, nur kaj eæ staras æiam antaý tiu vorto, al kiu ili rilatas. Tion oni devas bone atenti, æar de ilia loko dependas la senco de la tuta frazo: Mi ne skribis leteron. Mi skribis ne leteron (= mi skribis, nur ne leteron, sed ion alian). Ne mi skribis la leteron (= ne mi, sed iu alia faris tion). Hodiaý mi estis ankaý hejme (= mi estis en diversaj lokoj kaj interalie ankaý hejme). Hodiaý ankaý mi estis hejme (= la aliaj estis hejme kaj ankaý mi faris tion). Ankaý hodiaý mi estis hejme (= mi estis hejme en la antaýaj tagoj kaj ankaý hodiaý). Mi tute ne kredas tion. Mi ne tute kredas tion (= mi kredas nur parte). Hieraý mi nur legis (= mi faris nenion alian). Hieraý nur mi legis (= neniu alia faris tion). Nur hieraý mi legis (= en la ceteraj tagoj mi ne legis aý hieraý estis la unua fojo, kiam mi legis). Eæ li ridas pri tio. Li ridas eæ pri tio. Li eæ ridas pri tio.
TASKO 10.

59
(Elseræu la diversajn frazpartojn!)


Talenta besto.
Persson aæetis al si papagon, kiu laý certigo de la birdkomercisto povas paroli. Sed bedaýrinde eæ unu sonon la papago ne eligis dum pluraj tagoj. Persson estis tre æagrenita pro tio, sed li opiniis, ke eble unu vorton oni tamen sukcesus instrui al la bestaæo. Tial li ekstaris antaý la kaøo de la birdo kaj vokadis senæese dum pli ol duonhoro: "Hallo, hallo, hallo!"
Nenia rezulto. Persson daýrigis ankoraý dum tuta kvaronhoro, øis kiam fine la papago respondis: "Okupita!"
(Götenborgs-Posten).

NAÝA LECIONO
60. PASIVAJ PARTICIPOJ.

60
Al la 3 aktivaj participoj kun la fina¼oj -int-, -ant- kaj -ont- (vidu la kvinan kaj sesan lecionon!) respondas 3 pasivaj participoj kun la fina¼oj -it-, -at- kaj -ot-.


La diferenco inter tiuj du specoj de participoj estas tio, ke æe la aktivaj la subjekto mem estas la plenumanto de la ago (dormanto, vidanto), dum æe la pasivaj la subjekto estas la celo de la ago kaj ludas do la saman rolon kiel objekto en aktiva frazo. Esence øi ankaý estas objekto, nur laý la formo øi estas subjekto. Pasivan frazon oni povas æiam transformi je aktiva, kaj tiam la subjekto de la pasiva frazo fariøas rekta objekto en la aktiva. Ni klarigu tion per ekzemploj:
La knabo batas la hundoN - La hundo estas batata de la knabo. La patrino vekis la infanojN - La infanoj estis vekataj (estis aý estas vekitaj) de la patrino. La kelnero lernas EsperantoN - Esperanto estas lernata de la kelnero. Policisto arestis krimuloN - Krimulo estis arestata (estis aý estas arestita) de policisto. Oni nomas liN Paýlo - Li estas nomata Paýlo. Mi skribis tioN æi - Tio æi estas skribita (estis skribata) de mi.
Pasivajn participojn povas havi nur tiuj verboj, kiuj povas havi akuzativ-objekton, t. e. transitivaj verboj. La netransitivaj verboj ne havas pasivan participon. Sekve tiaj formoj kiel "estita, starata, kuþota" k.t.p. estas tute neeblaj! Sed aktivajn participojn havas æiuj verboj, egale, æu ili estas transitivaj aý netransitivaj.
Tiu, kiu en la pasiva frazo plenumas la agon kaj sekve esence (sed ne laýforme) estas subjekto, estas rilatigata al la participo per la prepozicio de: La hundo estas batata de la knabo. La libro estas verkita de mi. Æe aktivigo de la pasiva frazo la aganto fariøas subjekto de la aktiva frazo: La knabo batas la hundon. Mi verkis la libron.
61. -ATA, -ATO.

61
-at- indikas, ke la ago daýras, ne estas ankoraý finita: Manøata banano. Konata fakto - estas fakto, kiun æiuj konas. Historio estas lia plej þatata temo. Johano estas plej amata filo. Konato - estas persono, kiun oni konas. Vokato - estas tiu, kiun oni vokas, sed vokaNto estas tiu, kiu mem vokas. Amato estas tiu, kiun oni amas, sed amaNto estas tiu, kiu mem amas. Amatino. Konatino.


Æar la substantivaj participoj jam per si mem indikas personon, la personiga sufikso -ulo estas æe ili superflua same kiel æe la aktivaj participoj (vidu § 30, rim. 1). Sekve ankaý en la tre ofte uzataj vortoj konatulo kaj konatulino la sufikso -ulo fakte ne estas necesa.
La adjektivaj participoj estas plene egalaj al la ordinaraj adjektivoj: Bela hundo. Batata hundo = hundo, kiun oni batas. La vino estas bona. La vino estas trinkata. Same kiel oni povas diri la vino estIs bona, estOs bona, estUs bona, devus estI bona k.t.p., oni povas diri ankaý la vino estIs trinkata, estOs trinkata, estUs trinkata, devus estI trinkata k.t.p.
Ekzerco: Dum du monatoj la krimulo estis seræata, sed li scipovis tiel bone kaþi sin, ke eæ nun ankoraý li estas seræata, kaj eble ankaý post pliaj du monatoj li estos ankoraý seræata.
62. -ITA, -ITO.

62
-it- indikas, ke la ago estas jam finita, ne plu daýras: La manøita kuko estas jam en la stomako. Farita laboro = preta laboro. Presita libro = libro, kies presadon oni jam finis. Korektitaj eraroj. Irita vojo = vojo, kiun ni jam iris kaj kiu estas jam malantaý ni. Venkito estas tiu, kiun oni venkis, dum la venkiNto mem venkis iun. Mortigito estas tiu, kiun oni mortigis, sed mortigiNto mortigis iun alian homon; mortigisto estas tiu, kies profesio estas mortigi.


Ekzerco: Li timis, ke baldaý lia mono estos elæerpita, sed tute subite li ricevis grandan sumon kaj sekve eæ nun ankoraý lia mono ne estas elæerpita. Li diris, ke foje estis tempo, kiam lia mono estis jam preskaý elæerpita.
Rimarko 1: Pro influo de la naciaj lingvoj, kiuj ne havas at-participon kaj anstataý øi ofte uzas it-formojn, multaj estas tentataj ankaý en Esperanto trouzi la it-formojn je konto de la at-formoj. Oni devas do bone atenti tion kaj uzi æiam tiun formon, kiu respondas al la logika senco de la esprimo, sed ne blinde imiti la naciajn lingvojn! Tute ne estas egale, æu oni diras li estas nomita Petro aý li estas nomata Petro. La unua frazo kun nomita signifas, ke oni pli frue nomadis lin Petro, sed nun ne plu faras tion, aý ke oni ¼us donis al li la nomon Petro. Sed li estas nomAta Petro signifas, ke lia nomo estas Petro kaj ke oni æiam nomas lin tiel. Same konIta fakto signifas fakton, kiun oni iam konis, sed nun ne plu konas. Fakto, kiun oni nun konas, estas konAta fakto.
Rimarko 2: La verbo okupi havas du nuancojn: 1) preni en posedon kaj 2) okupi sin pri io, havi okupon, laboron, oficon. De tiuj nuancoj dependas ankaý la uzado øiaj at- kaj it-formoj: Tiu æi loko estas jam okupIta = oni jam prenis øin en posedon. La urbo estas okupita de la malamiko = la malamiko jam prenis øin en posedon. La urbo estas okupAta de la malamiko = øia submetado ne estas ankoraý finita. Mi estas tre okupita = mi tute ne havas liberan tempon. Mi estas okupIta per (pri) Esperanto = por aliaj aferoj al mi ne restas tempo. Li estas okupAta en la vendejo de sia patro = li laboras, havas okupon en la vendejo de la patro. Nuntempe mi estas okupAta pri la verkado de tiu æi libro = mi verkas tiun æi libron, sed faras ankaý aliajn laborojn.
63. -OTA, -OTO.

63
-ot- indikas, ke la ago ankoraý ne komenciøis: Konstruota domo = domo, kiun oni intencas konstrui. Farota laboro = laboro, kiun oni ankoraý ne komencis. Vizitotaj lokoj = lokoj, kiujn oni intencas viziti. Elektoto = iu, kiun oni intencas elekti (sed elektito = iu, kiun oni jam elektis). Mortpafoto = iu, kiu estis difinita por morti per pafado (sed mortopafoNto = iu, kiu estas difinita por mortpafi iun alian).


Ekzerco: Jam lastjare la vojo estis riparota, sed la koncerna oficejo funkcias tiel malrapide, ke eæ nun oni ankoraý ne komencis la laboron kaj æiam ankoraý la vojo estas riparota. Troviøas homoj, kiuj timas, ke eæ la venontan jaron la vojo ne estos riparita, sed æiam ankoraý riparota.
Rimarko: -ota per si mem ne enhavas la ideon "devi", kiun esprimas la sufikso -enda (= devas esti -ata): Farota laboro estas laboro, kiun oni intencas fari, kiun oni ankoraý ne komencis, sed farenda laboro estas laboro, kiun oni devas fari. En la praktika lingvouzo la diferenco tamen ne estas granda kaj ofte oni povas uzi -ota anstataý -enda.
64. Mallongigado de frazoj.
-ata, -ita, -ota.
En § 38 ni havis la frazon Jen estas la viro, kiuN mi helpos, pri kiu ni diris, ke øi ne estas mallongigebla per aktiva participo. Sed en tiaj okazoj oni povas per pasivaj participoj en gracia maniero mallongigi la frazojn: Jen estas la viro, helpota de mi. Sekve helpota de mi signifas kiuN mi helpos. Analogie helpata de mi signifas kiuN mi helpas kaj helpita de mi - kiuN mi helpis.
Ekzemploj: Oni revenis al la loko, kiuN oni forlasis antaý nelonge = Oni revenis al la loko, forlasita antaý nelonge. La teatra¼o, kiuN oni nuntempe prezentas en la Granda Teatro, havas grandan sukceson = La teatra¼o, nuntempe prezentata en la Granda Teatro, havas grandan sukceson. Li rakontis anekdotojN, kiujN oni aýdis jam multfoje. = Li rakontis anekdotojN, aýditajN jam multfoje. La knabino difektis la pupoN, kiuN oni ¼us donacis al þi = La knabino difektis la pupoN, ¼us donacitaN al þi.
Atentu, ke la pasiva participo, same kiel la aktiva, havas la saman kazon kaj nombron kiel la substantivo, al kiu øi rilatas.
-ate, -ite, -ote.
Ni diras: La aero estas varmA, sed: Estas varmE, æar kiam la frazo ne havas subjekton, la predikata suplemento devas havi adverban fina¼on (vidu § 57, c) Same estas pri la pasivaj participoj: Tio estas konatA. Estas konatE.
Ekzerco: Estas konatE, ke Esperanto estas facila kaj praktika lingvo. En la artikolo estas skribitE, ke fine oni trovis rimedon kontraý kancero. Kiel diritE, mi ne povas prunti al vi monon, æar mi mem ne havas.
Anstataý Post kiam oni purigis la aýtomobilon, øi aspektis tute nova, oni povas pli mallonge diri: Purigite aýtomobilo aspektis tute nova. La procedo æe tiaj mallongigoj estas la sama kiel æe la aktivaj participoj (§§ 39, 40, 41), nur la senco estas nun pasiva. Purigate respondas al dum oni purigas (aý purigis) kaj purigote = antaý ol oni purigos (aý purigis).
Ekzemploj: Lavote la manoj estas malpuraj, lavate ili estas malsekaj, lavite ili estas puraj. Dresote la leono estis tute sovaøa kaj furioza, dresate øi fariøis pli kaj pli kvieta, dresite øi estis milda kiel kato.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • 49. SENAKUZATIVAJ PREPOZICIOJ.
  • OKA LECIONO 52. MALLONGA SINTAKSO.
  • 57. PREDIKATA SUPLEMENTO.
  • 58. ADVERBIALO (ADJEKTO).
  • NAÝA LECIONO 60. PASIVAJ PARTICIPOJ.
  • 64. Mallongigado de frazoj.

  • Elŝuti 0.54 Mb.