Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo3/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Kvina leciono
28. Estas varme.
Kiam el la frazo La vetero estas varma, kie la vorto varma samtempe rilatas al la subjekto (vetero) kaj al la verbo (estas), oni forigas la subjekton, la rolo de la vorto varma fariøas alia, kaj øi ekhavas ankaý alian fina¼on: Estas varmE. Tiu æi þanøo okazas pro tio, ke nun la vorto varma rilatas nur al la verbo, æar subjekto mankas, kaj adjektivo ne povas rilati al verbo. Tial oni devas la adjektivon adverbigi. En kelkaj lingvoj oni uzas en tia okazo "formalan subjekton" (il est chaud france, es ist warm germane, det är varmt svede), sed io simila en Esperanto ne estas ebla.
Ekzemploj: Tio estas bonA. Estas bonE. BonE. La libro estas interesA. Estas interesE. InteresE. La æambro estas varmA. Tie æi estas varmE (tie æi estas ne subjekto, sed montras lokon).
Rimarko: Oni ne povas diri Tio estas bone sed oni devas elekti inter Tio estas bonA kaj: Estas bonE.
29. Adverbo.
Same estas pri la frazoj: Þia kanto estas bela kaj: Þi kantas bele. En la unua frazo bela rilatas samtempe al la verbo kaj subjekto, en la dua bele rilatas nur al la verbo. Tial ne: Þi kantas bela, sed: Þi kantas belE. La diferenco inter adjektivo kaj adverbo estas do tio, ke adjektivo povas rilati nur al substantivo (aý al substantivo kaj verbo samtempe), dum adverbo rilatas al verbo, kion aludas ankaý øia nomo (latine ad + verbum = al + verbo).
La adverboj respondas al la demando: kiel?
Ekzemploj: La aeroplano flugas rapide kaj alte. La flugo de la aeroplano estas rapida kaj alta. La infano dormas profunde. La dormo de la infanoj estas profunda. La junulo parolis øentile. La parolo de la junulo estis øentila. Ne parolu tiel (aý tiom) laýte! Via parolo estas tro laýta.
Krom al verbo, adverbo povas rilati ankaý al adjektivo aý al alia adverbo: Antaý kelkaj semajnoj þi estis gravE malsana. Pro la sorto de sia edzo þi estis profundE malfeliæa. Tio estas tutE bona! Mia onklino estas mortE malsana. Jan Kiepura kantas eksterordinarE bele. Vi faris vian taskon laýdinde bone. TutE vere, respondis la viro.
Tasko 7.
(Bonvolu aldoni la mankantajn fina¼ojn!)
Antaý kelkaj tagoj mi fartis malbon_, æar mi estis malsan_, sed nun mi fartas denov_ boneg_. Parolu æiam laýt_, kuraø_, kaj elegant_! Estas tre agrabl_, kiam dum vintro en la æambro estas varm_. Ho, kiel bel_ estas tie æi! Rajdi sur leono estas danøer_. Estas bon_, ke vi venis. Jen mallong_ lia historio: li naskiøis, suferis kaj mortis. Li mortis subit_. Bel_ kanto ne estas long_, diras prav_ la estonoj. La italoj parolas ital_ kaj la hispanoj parolas hispan_. Esperanto estas bel_ kiam oni øin bel_ parolas. Bon_ ridas tiu, kiu last_ ridas. Tion ni scias bon_! Ho, kiel bon_ vi estas! Ne estas grav_!
Aktivaj participoj
30. -anto, -into, -onto.
La esprimo tiu, kiu dormas estas tro longa kaj nepraktika. Tial ni diras pli simple dormanto (= dorm+anto).
ManøAnto = tiu, kiu manøas.

PromenAnto = tiu, kiu promenas.

SkribAnto = tiu, kiu skribas.

ParolAnto = tiu, kiu parolas.


Dormanto estas do persono, kiu kuþas en la lito kaj ronkas. Manøanto sidas æe la tablo kaj enbuþigas manøa¼on. Promenanto moviøas malrapide en parko aý sur strato. Skribanto kondukas plumon aý krajonon sur papero.
La fina¼o de la participo estas -ant- (dorm + ant + o), en kiu ni rekonas la vokalon de la estanta tempo de la verboj (a: dormAs, skribAs). Sekve tiuj æi participoj rilatas al la estanta tempo.
Sed æar la verboj havas ankaý pasintan kaj venontan tempon, ekzistas kompreneble ankaý koncernaj participoj, formataj per interþanøo de la priparolita -a- per -i- (dormIs, skribIs) aý -o- (dormOs, skribOs).
Pasinta tempo:
DormInto = tiu, kiu dormis.

ManøInto = tiu, kiu manøis.

PromenInto = tiu, kiu promenis.

ParolInto = tiu, kiu parolis.


Dorminto estas persono, kiu jam vekiøis. Manøinto estas sata kaj kontenta, dum promeninto estas laca kaj malsata. Parolinto jam finis sian paroladon kaj aýskultas nun la aliajn parolAntojn.
Venonta tempo:
DormOnto = tiu, kiu dormos. VojaøOnto = tiu, kiu vojaøos. MortOnto = tiu, kiu mortos.
Dormonto estas persono, kiu oscedas kaj preparas sin por enlitiøo. Vojaøonto pakas siajn valizojn, pripensas la vojaøplanon kaj provizas sin per la necesa mono. Mortonto estas senespere malsana, povas kiam ajn atendi la morton kaj skribas sian testamenton, dum la mortAnto agonias kaj la mortinto jam estas malvarma aý kuþas en la tombo.
Rimarko 1: Æar sidanto, amanto k.t.p. jam per si mem indikas personon, la personiga sufikso -ulo estas en ili superflua. Tial neniam "sidantulo, lernantulino", sed simple sidanto, lernantino.
Rimarko 2: Same kiel venanto kaj irinto, ankaý pasinto, estanto kaj estonto indikas personon, ne tempon, kvankam ili estas uzataj ankaý en la lasta signifo. Pli øustaj estas la formoj pasinta, estanta, estonta (venonta) tempo, aý pli mallonge pasinteco, estanteco, estonteco. Sed æar tiuj formoj estas iom pezaj, preferindaj estas pasinto, estanto, venonto - miskompreno ja ne povas okazi.
Rimarko 3: La diferenco inter tradukanto kaj tradukisto estas tio, ke tradukanto okupas sin nur okaze øuste nun pri tradukado, dum tradukisto estas profesiulo. Same granda estas la diferenco inter skribanto kaj skribisto, verkanto kaj verkisto k.t.p. Estas do eraro diri "la verkisto de la libro", æar tio signifus, ke lia profesio estis verki tiun unu solan libron! Øusta estas: la verkinto (= tiu, kiu verkis) de la libro.
Rimarko 4: Æar lernanto, petinto k.t.p. estas substantivoj, ili ne povas havi akuzativ-objekton. Do ne "lernanto Esperanton, petinto monon", sed: lernanto de Esperanto, petinto de (aý pri) mono, kredanto je Dio; k. t. p.
31. -anta, -inta, -onta.
Anstataýigante la substantivan fina¼on -o per la adjektiva -a ni ekhavas adjektivajn participojn, kiuj estas egalaj al la ordinaraj adjektivoj (granda, bela, varma): grandA hundo, dormantA hundo (= hundo, kiu dormas); mortintaJ katoJ (= katoj, kiuj mortis); venonta tempo (= tempo, kiu venos), k.t.p.
Same kiel la ordinaraj adjektivoj, ankaý la participoj devas kaze kaj nombre akordi kun sia æefvorto: Pasinta somero estis tre varma. La falintaJ pomoJ kuþas sur la tero. Ne timu bojantaJN hundoJN, æar ili ne mordas.
Kunmetitaj tempoj de la verbo
32. estas -inta.
La frazo La kato estas malsana (kiA? - malsana) estas laý la formo plene egala al La kato estas mortinta (kiA - mortintA). Sekve la vorto mortinta indikas staton de la kato, dum en la frazo: La kato mortis la vorto mortis indikas agon. Tio estas la æefa diferenco inter la simplaj kaj kunmetitaj tempoj de la verbo.
Komparu la frazojn Mi skribis leteron kaj Mi estas skribinta leteron. La unua, kun la simpla verbo, ne montras, ke mi finis la leteron, dum la dua, kun la participo, faras tion. Sekve estas -inta indikas finitan agon (perfekton), dum -is povas esprimi ankaý nefinitan, interrompitan agon (imperfekton). Sed æar la participaj formoj estas iom pezaj, oni kutime evitas ilin kaj uzas simplajn formojn ankaý æe finita ago, kiam danøero por miskompreno ne ekzistas.
Krome atentu, ke la simplaj verbformoj (venis, manøis) povas kune kun iu preciziga komplemento (hieraý, antaý unu horo, ¼us k.t.p.) esprimi ankaý la tempon de la ago, dum estas -inta nur øenerale konstatas, ke la ago jam okazis (kiam, tio ne gravas).
Krom estas -inta troviøas kompreneble ankaý la formoj estis -inta kaj estos -inta, kies diferenco estas esprimata per la fina¼oj de la verbo esti: EstAs skribinta signifas, ke nun, kiam ni priparolas tion, la ago jam okazis kaj estas finita; estIs skribinta - jam antaý certa tempo la ago estis finita; estos skribinta - la ago estos finita post certa tempo.
Ni revenu al la kato:
La kato estas mortinta - nun la kato ne vivas plu.

Jam hieraý la kato estis mortinta - jam hieraý øi ne vivis plu.



Morgaý la kato estos mortinta - nun øi ankoraý vivas, sed morgaý øi ne vivos plu.
Havi ne estas helpverbo en Esperanto kaj øi ne estas uzebla por formado de kunmetitaj tempoj. Sekve neniam "havas skribinta" aý io simila! Havi enhavas æiam la ideon de posedo, aparteno (mi havas bildon - mi posedas bildon, la bildo apartenas al mi). Same neebla kiel "mi havas malsana" estas ankaý "mi havas skribinta"!
Ekzerco
Mia onklino estas tre malsana, kaj la kuracisto estas jam perdinta æian esperon pri þia resaniøo. Ankoraý þi ne estas mortinta, kvankam jam hieraý vespere ni forte timis, ke eble matene þi estos mortinta. Oni diras, ke jam antaý kelkaj semajnoj þi estis farinta sian testamenton, æar þi estis aludinta tion al mia patrino.
33. estas -anta.
La diferenco inter mi manøas kaj mi estas manøanta estas tio, ke la unua esprimas agon, la dua - staton. Kia mi estas? Manøanta. Samtempe la participa formo forte precizigas la tempon, enhavante la ideon "øuste nun". En la sama maniero diferencas inter si manøis kaj estis manøanta, manøos kaj estos manøanta.
Ekzerco
Mi estis øuste manøanta, kiam venis mia bona amiko. "Ho, æiam vi estas manøanta, kiam mi vin vizitas!" li diris þerce. "Sed la venontan fojon mi venos je alia tempo, kaj tiam vi certe ne estos manøanta. Pardonu do, ke mi æiam malhelpas vian tagmanøon!"
34. estas -onta.
Kompreneble ankaý li fumos kaj li estas fumonta ne havas la saman sencon. Li fumos povas rilati al iu ajn tempo de estonteco, sed li estas fumonta enhavas la ideon "tuj". La ceteraj formoj: hieraý li estis fumonta (= estis preta por fumi), morgaý li estos fumonta (= estos preta por fumi).
Ekzerco
Tiu domaæo, kiun vi tie vidas kaj kiu estas tute disfalonta, estis en la sama stato jam antaý tridek jaroj. Jam tiam øi estis disfalonta, kiam mi estis malgranda knabo, kaj eble øi estos en la sama stato ankoraý post dudek jaroj kaj eæ tiam ankoraý estos disfalonta, sed ne disfalinta.
35. Prefikso: mal-.
kiu estas uzebla kun æiaj radikoj (kiam nur permesas la senco) kaj ne influas ilian karakteron (el adjektivoj øi devenigas adjektivojn, el verboj - verbojn, k.t.p.), esprimas rektan malon, kontraýon: bona - malbona; ami - malami; frue - malfrue; antaý - malantaý; paco - malpaco. Mal- estas la plej produktiva kaj ofte uzata afikso, kiu grave faciligas la lernadon kaj uzadon de la lingvo.
Atentu, ke mal- per si mem ne enhavas la ideon "malbona", kiel la respektivaj prefiksoj de naciaj lingvoj: malvarma ne signifas "malbone varma" aý "malmulte varma", sed estas simple rekta kontraýo de varma.
36. -et- kaj -eg-,
kiuj estas rektaj maloj unu al la alia (-et- malgrandigas, -eg- grandigas), estas ankaý uzeblaj kun æiaj radikoj, ne influante ilian karakteron: urbeto (= tre malgranda urbo) - urbego (= tre granda urbo); varmeta - varmega; beleta - belega; rideti - ridegi; treege; iomete (= tre malmulte).
-et- enhavas ankaý la karesan nuancon: patrineto, mia kara patrineto; frateto, hundeto, æevaleto k.t.p.
-eg- estas komparebla kun tre, sed esprimas ankoraý pli fortan grandigon: tre granda - grandega; tre varma - varmega.
Jen la diversaj gradoj de la vorto varma:
varmega

tre varma

varmeta

varma malvarmeta



malvarma

tre malvarma

malvarmega

SESA LECIONO
37. SKEMO PRI LA KUNMETITAJ TEMPOJ DE LA VERBO.

34
Ni diru, ke mi trinkas kafon æiutage je la 8-a matene. Sekve:


Æiutage je la 7-a mi estAs trinkOnta kafon

je la 8-a mi estAs trinkAnta kafon

je la 9-a mi estAs trinkInta kafon

Hieraý je la 7-a mi estIs trinkOnta kafon

je la 8-a mi estIs trinkAnta kafon

je la 9-a mi estIs trinkInta kafon

Morgaý je la 7-a mi estOs trinkOnta kafon

je la 8-a mi estOs trinkAnta kafon

je la 9-a mi estOs trinkInta kafon

Faru tian tabelon ankaý en via gepatra lingvo!


38. MALLONGIGADO DE FRAZOJ.

35
Dum la kunmetitaj verbformoj kiel tro pezaj estas malofte uzataj kaj kutime anstataýigataj per simplaj verboj, la participoj estas tamen tre praktikaj kaj utilaj, kiam ili servas por mallongigi frazojn kaj esprimojn:


La knabo, kiu staras tie, ploras = La knabo, staranta tie, ploras. La viro, kiu venis hieraý, estas mia frato = La viro, veninta hieraý, estas mia frato. La aýtomobilo, kiu veturos al Praha, staras ankoraý en la garaøo = La aýtomobilo, veturonta al Praha, staras ankoraý en la garaøo. Æu vi vidis la motorbiciklon, kiu pasis tie æi antaý unu horo? = Æu vi vidis la motorbicikloN, pasintaN tie æi antaý unu horo? Oni devas savi homon, kiu dronas = Oni devas savi dronantaN homoN (aý: homoN dronantaN). Jen estas la viro, kiu helpos min = Jen estas la viro, helponta min (aý: min helponta).
Sed atentu bone, ke ne estas eble mallongigi frazojn de tipo: Jen estas la viro, kiuN mi helpos (kiuN estas akuzativ-objekto!). Tia frazo devas resti senþanøa, æar komplementa frazo povas esti mallongigata nur tiam, kiam kiu estas subjekto.
39. -ANTE.

36
Ankoraý pli praktikaj kaj uzindaj estas la adverbaj participoj (kun la fina¼o -e), kiuj indikas la rilaton (tempo, maniero, kaýzo) inter la participo kaj la æefverbo. Per ili oni povas en gracia maniero mallongigi multajn esprimojn kaj igi la stilon malpeza kaj eleganta.


Anstataý la tro pezaj dum mi dormis, mi sonøis aý dum la dorm(ad)o mi sonøis ni do diru prefere: dormante mi sonøis. La fina¼o -ante enhavas sekve la ideon "dum" kaj indikas, ke ambaý agoj (tie æi la dormado kaj sonøado) okazas samtempe.
Ekzemploj: Kisante (= kiam aý dum þi kisis) þi fermis la okulojn. Komencante la lernadon, mia frato estis nur sesjara. Sidante en kafejo ili ludis sakon. Kantante marþas la soldatoj. La æevaloj dormas starante. Atendante vian baldaýan respondon, mi kore salutas vin. Ne atendante li eniris.
Rimarko 1: La e-formoj de la participoj, same kiel æiuj adverboj, estas kompreneble senpersonaj. Tial io simila al "mi starante" ne estas ebla.

Rimarko 2: Adverba participo estas uzebla nur tiam, kiam la participo kaj verbo rilatas al sama persono. Sed frazoj, similaj al li venis, kiam mi dormis, kie la verboj rilatas al malsamaj personoj, ne estas mallongigeblaj (ne "li venis mi skribante"!).


40. -INTE.

37
La frazon Post kiam Karlo vekiøis, li tuj eklaboris oni povas mallongigi je vekiøinte Karlo tuj eklaboris, kiu estas evidente multe pli gracia kaj eleganta.


-inte signifas "post kiam -is" kaj øi estas uzata, kiam la ago, kiun esprimas la participo, okazas antaý tiu de la verbo: unue Karlo vekiøis kaj poste li eklaboris. Kaj laborinte Karlo ripozis signifas, ke unue li laboris kaj poste li ripozis.
Ekzemploj: Ricevinte de la patro kvin centimojn, Paýlo iris en vendejon por aæeti æokoladon. Biciklinte dum kelkaj horoj, ili ripozis kaj manøis. Lerninte siajn taskojn, la infanoj ekludis. Veninte hejmen, li trovis sian edzinon morte malsana. Li haltis, ne atinginte la celon.
41. -ONTE.

38
Manøonte li trinkis glason da lakto signifas: antaý ol manøi (aý: antaý la manø[ad]o) li trinkis glason da lakto. Sekve unue li trinkis kaj poste li manøis. La senco estas do tute mala al -inte: Manøinte li trinkis glason da lakto = post la manøo li trinkis.


Ekzemploj: Elironte li prenis sian æapelon kaj bastonon. Dormonte oni malvestas sin. Mortonte la riæulino testamentis sian tutan hava¼on al Esperanto. Vojaøonte þi aæetis grandan valizon. Enironte privatan æambron oni kutimas frapi. Laboronte li surmetis siajn laborvestojn.
42. MIA UNUA SKIADO.

39
Multajn dimanæojn mi estas pasiginta en la bela Norvegujo, sed tiu februara dimanæo, pri kiu mi nun estas rakontonta, estas la plej æarma kaj interesa, kiun mi estas iam havinta.


Matene ni vekiøis frue. Vestinte nin per specialaj skivestoj, ni ekveturis per aýto (= aýtomobilo) al la montaro (t. e. ni unue vestis nin kaj poste ekveturis; se ni dirus vestante, tio signifus, ke ni samtempe vestis kaj ekveturis). Estis bela vintra vetero. Nokte estis falinta freþa neøo (la neøo jam kuþis sur la tero; falOnta signifus, ke neøos nur la venontan nokton), brilanta (= kiu brilis) en la radioj de la suno (la neøo brilis dum nia veturado, brilInta signifus, ke la neøo brilis antaý nia ekvojaøo, kaj nun ne brilis). Ni estis tre feliæaj, æar nun estis realiøonta nia longa deziro skii en la belega norvega naturo (ne realiøAnta, æar ni ja ankoraý ne komencis la skiadon!). Jam kelkajn tagojn ni estis revintaj kaj nokte ni estis eæ sonøintaj pri tio (revIntaj kaj sonøIntaj, æar tio okazis antaý nia ekskurso; revAntaj kaj sonøAntaj signifus, ke ni faris tion dum la veturo).
Æe la skidometo estis kolektiøintaj jam multaj gesamideanoj (ne kolektiøAntaj, æar ili jam estis tie). Salutinte æiujn kunvenintojn, trinkinte kafon kaj manøinte bongustajn kukojn, ni almetis la skiojn (unue ni salutis, trinkis kaj manøis, kaj poste ni almetis la skiojn; salutAnte, trinkAnte, manøAnte signifus, ke samtempe kun tiuj agoj ni almetis la skiojn; salutOnte, trinkOnte, manøOnte signifus, ke antaý æio ni almetis la skiojn kaj nur post tio salutis, trinkis kaj manøis). Nun estis venonta grava momento en nia vivo - la unuaj paþoj sur skioj (nek venInta, nek venAnta taýgas, æar la skiado ankoraý ja ne komenciøis)! Mi tremis febre, pensante pri tio (mi tremis kaj pensis samtempe: pensInte signifus, ke mi unue pensis kaj poste tremis, pensOnte - ke mi unue tremis kaj poste pensis).
Sed baldaý la ekscito estis foriginta kaj mi "gracie kaj elegante" (æu vi kredas?) glitis sur la brilanta neøo. Jes, kelkfoje mi estis falonta (= preskaý falis), sed tamen mi retrovis la ekvilibron, kaj baldaý mi staris forte kiel roko. Ho, se vi estus vidintaj (ne vidAntaj, æar tio okazis antaý longe), kun kia plezuro mi skiis! Sed eble vi estus ankaý ridintaj, æar certe mi aspektis sufiæe komika sur skioj.
Skiinte dum longa tempo, mi iris (antaýe mi skiis kaj post tio mi iris) kune kun la aliaj skiantoj (ne skiIntoj, ni ankoraý ne finis la skiadon, nek skiistoj, æar neniu el ni profesie okupos sin pri tio) en kafejon, trinkonte kafon kaj iom ripozonte (= por trinki kaj ripozi; trinkAnte signifus, ke ni samtempe iris kaj trinkis; trinkInte - ni unue trinkis kaj post tio iris en kafejon). Estis tre agrable sidi en la kafejo, trinkante kafon, manøante buterpanojn, aýskultante gramofonan muzikon kaj interparolante.
Vespere estis okazonta en la kafejo festo (okazOnta, æar la festo ne komenciøis ankoraý), kie la gajnintoj de la unua skikonkurso en la mondo (ne gajnAntoj, æar la konkurso estis jam finita) estis ricevontaj premiojn (ili ankoraý ne ricevis) kaj pokalojn. Tiu festo estis eble la plej interesa kaj originala, kiun mi iam estas æeestinta: la dancantoj estis vestitaj per skikostumoj, ankaý la sinjorinoj, kaj æiuj estis portantaj pezajn skibotojn (= ili surhavis la botojn dum la festo). Vilaøa harmonikisto estis ludanta (= ludis dum la tuta tempo) norvegajn popolajn dancojn, estantajn (= kiuj estis) tre belaj. Poste estis disdonataj diversaj premioj al la partoprenintoj de la konkurso.
Vespere malfrue reveturante hejmen per la aýto, mi estis tre feliæa (reveturante, æar dum la reveturo), æar la tago estis estinta tre interesa kaj agrabla (estinta, æar la tago estis jam finita). Ankaý pro tio mi multe øojis, ke ankaý mi estis ricevinta premion (= mi jam havis la premion; ricevanta signifus, ke oni øuste transdonis øin al mi), kvankam la unuan fojon en mia vivo mi estis starinta sur skioj.
Rimarko: En la supra rakonto estas pro pedagogiaj kaýzoj intence amasigitaj multaj participaj formoj. Ne imitu tion, sed esprimu vin laýeble simple! Anstataý kunmetitaj verbformoj preskaý æiam sufiæas simplaj verboj, kiujn en okazo de bezono oni povas precizigi per la klarigaj vortetoj jam, øuste, tuj, preskaý k.a. Tial estas preferinde komenci tiun æi rakonton jene: "Multajn dimanæojn mi jam pasigis en la bela Norvegujo, sed tiu februara dimanæo, pri kiu mi nun rakontos, estas la plej æarma kaj interesa, kiun mi iam havis".
TASKO 8.

40
(Alskribu la mankantajn silabojn.)


43. LA GASTAMA PROVINCO

41
Migr.... komercisto estis vojaø.... en provinco. Æirkaývag.... la tutan tagon, li venis iun vesperon laca kaj dormema al malgranda bieno, kie estis loø.... edzo kaj edzino kun siaj ses infanoj. Pet.... permeson tranokti tie, li tuj ricevis øin. Vespermanø.... la komercisto rimarkis, ke la patrino metas la infanojn po du en la liton. Kiam la unua paro estis ekdorm...., oni transportis ilin sur la plankon, kaj nova paro ricevis lokon en la lito. Ekdorm...., ili siavice devis cedi øin al la lasta paro, Kiam jam æiuj infanoj estis tiamaniere ekdorm...., la mastro diris al la fremdulo:


"Bonvolu, nun la lito estas je via dispono!"
La komercisto kuþiøis kaj tuj ekdormis. Matene vekiø...., li trovis sin kuþ.... sur la planko apud la infanoj, sed en la lito estis trankvile ronk.... la mastro kaj mastrino (= gemastroj).
(Svenska Dagbladet.)
44. -AÆ- KAJ FI-.

42
Same kiel mal-, -et- kaj -eg-, ankaý tiuj æi du afiksoj estas uzeblaj kun æiaj radikoj, ne influante ilian karakteron.


Sufikso -aæ- esprimas malsaton, mizerecon, sentaýgecon: domaæo = aspekte mizera, kaduka kaj malbela domo (øi tute ne bezonas esti dometo, sed øi povas esti ankaý domego; kaj dometo siavice povas esti tre bela kaj eleganta); æevalaæo = mizera kaj malgrasa æevalo, vera "skeleto"; homaæo = malo de ideala homo; knabaæo; skribaæi = fari "hieroglifojn", malzorge kaj malbone skribi; rigardaæi; aæa = sentaýga, senvalora, malþatinda; aæe; aæa¼o.
La prefikse uzata interjekcio fi- indikas moralan maltaýgecon, abomenon: fidomo = domo, kie oni faras abomena¼ojn; fihomo = abomeninda homo; fiagi = agi abomene; fia¼o = abomena¼o.
45. -ISTO KAJ -ISMO.

43
Sufiksoj -isto kaj -ismo estas substantivigaj, t. e. ili devenigas æiam substantivojn, ankaý el verbaj kaj adjektivaj radikoj.


-isto indikas personon, kiu profesie okupas sin pri tio, kion la radiko esprimas: instrui - instruisto, pentri - pentristo, maro - maristo, þuo - þuisto, æambro - æambristino, scienco - sciencisto, lingvo - lingvisto, kriminala - kriminalisto, sociala - socialisto. Anstataý. sciencisto estas uzata ankaý scienculo kaj anstataý policisto - policano, sed la formoj kun -isto estas pli logikaj. Esperantisto devus logike signifi personon, kiu profesie okupas sin pri Esperanto, dum esperantano - adepto de Esperanto. Sed æar esperantisto jam enradikiøis en la lingvo kaj ankaý naciaj lingvoj uzas tiun formon, øi estas preferinda. La formoj geologo kaj geologiisto, geografo kaj geografiisto, fotografo kaj fotografisto estas samsencaj kaj ambaý estas uzataj. La respektivaj sciencoj nomiøas geologio, geografio, fotografio k.t.p.
Rimarko: Komparu la formojn skribanto, verkinto k.t.p. en § 30, rim. 3!
-ismo indikas doktrinon, instruon: kristano - kristanismo, katoliko - katolikismo (ankaý katolicismo), Esperanto - esperantismo, internacia - internaciismo, sociala - socialismo, ¼urnalo - ¼urnalismo, aýtomobilo - aýtomobilismo, kanibalo - kanibalismo, anglo - anglismo, franco - francismo (ankaý galicismo), k.t.p. En multaj internaciaj vortoj -ismo apartenas al la radiko kaj ne estas sufikso: turismo, militarismo, naturalismo, k.t.p.

SEPA LECIONO
46. PREPOZICIOJ.

44
Æiuj prepozicioj (sur, en, æe, inter k.t.p.) havas firman sencon kaj ne estas uzeblaj en alia senco ol ili origine havas. Tiel ne estas en la naciaj lingvoj, kie la sama prepozicio ofte povas havi diversajn signifojn, depende de la kunteksto. Ekz. en kelkaj lingvoj oni diras "sur la stacio" anstataý "en la stacio", "sur Esperanto" anstataý "en Esperanto, "mi pensas sur vi" anstataý "pri vi", k.t.p. Tial oni ne povas laývorte traduki la nacilingvajn prepoziciojn, sed oni devas æiam elseræi ilian logikan signifon kaj traduki øin. Jam sole pro tio æi Esperanto estas multe pli facila ol kiu ajn nacia lingvo, æar en Esperanto la uzado de la prepozicioj estas tute logika kaj regula kaj oni ne bezonas lerni parkere æiun unuopan esprimon.


47. LA KAZO POST LA PREPOZICIOJ.

45
Æiuj prepozicioj per si mem regas æiam nominativon: en mi, al vi, kun þi, sen li, sur la tablo, sub la benko k.t.p. Kelkfoje kun la prepozicioj estas uzata ankaý akuzativo, sed tio ne dependas de la prepozicio, sed de aliaj kaýzoj, kaj en tiaj okazoj akuzativo estus uzata ankaý sen prepozicio,

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • 30. -anto, -into, -onto.
  • 31. -anta, -inta, -onta.
  • SESA LECIONO 37. SKEMO PRI LA KUNMETITAJ TEMPOJ DE LA VERBO.
  • 38. MALLONGIGADO DE FRAZOJ.
  • TASKO 8. 40 (Alskribu la mankantajn silabojn.) 43. LA GASTAMA PROVINCO
  • SEPA LECIONO 46. PREPOZICIOJ.
  • 47. LA KAZO POST LA PREPOZICIOJ.

  • Elŝuti 0.54 Mb.