Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo2/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

14. MALFELIÆA KOMERCISTO.

15
(Atentu la uzadon de la artikolo!)


Juna homo (= iu juna homo), kiu ne havis laboron (= ian laboron) en sia urbo, veturis al Londono por seræi helpon (= ian helpon) æe sia parenco. La parenco (= tiu parenco, æe kiu la junulo seræis helpon) donis al li kelkajn æapelojn kaj konsilis al li stari sur la strato (= strato en Londono, do certagrade difinita strato) kaj vendi ilin. Øoja, ke nun li povos iom perlabori, la junulo (= tiu junulo, pri kiu ni parolas) prenis la æapelojn (= tiujn æapelojn, kiujn la parenco donis al li) kaj iris kun ili al homplena strato (= iu homplena strato) kaj ekstaris en oportuna anguleto (= iu oportuna anguleto).
En la vespero (= en la sama vespero) li revenis al la parenco, kaj tiu demandis: "Nu, æu vi multe vendis?" - "Ha", malgaje respondis la junulo, "eæ unu æapelon mi ne vendis" - "Kial? Æu vi al neniu proponis? Kion do vi faris dum la tuta tago?" - "Mi tenis la æapelojn bone kaþite en la korbo (= en tiu korbo, kiun li kunhavis), por ke la polvo (= polvo øenerale, aý la polvo de la strato) ne difektu ilin. Sed en la daýro (temas pri la daýro de la tago) de la tuta tago mi ne havis okazon (= ian okazon) proponi ilin al iu, æar æiuj homoj, kiuj preteriris sur la strato (= sur tiu strato, kie la junulo staris), jam havis æapelon (= ian æapelon) sur la kapo (= sia kapo).
TASKO 2.

16
(Alskribu artikolon tie, kie øi estas necesa.)


Bifsteko kun fungoj
Angla komercisto kun nomo John Bull vojaøis dum libertempo en Hispanujo. Sed æar li ne scipovis hispanan lingvon, li ne povis paroli kun hispanoj, kaj tial li ofte havis malagrabla¼ojn.
En Sevilla li iris en restoracion kaj mendis sian plej þatatan manøa¼on - bifstekon kun fungoj. Sed kelnero ne komprenis lin. Tiam anglo ekhavis bonan ideon: li prenis paperon kaj krajonon, desegnis sur papero belan bovon kaj fungon kaj triumfe transdonis øin al kelnero. Kelnero rigardis desegna¼on, tuj komprenis deziron de anglo kaj foriris por plenumi øin.
Sed dum longa tempo li ne revenis. Anglo atendis kaj atendis, lia stomako grumblis kaj li estis kolera kaj malfeliæa. Fine venis kelnero, þvitante kaj peze spirante, kaj kun triumfa rideto sur vizaøo li transdonis al anglo - æu bongustan bifstekon kun fungoj? tute ne! - bileton al bovbatalo kaj grandan pluvombrelon.
Anglo rigardis malfeliæe bileton kaj pluvombrelon, ekkomprenis grandan valoron de internacia lingvo, kaj kiam li revenis hejmen al Anglujo, li tuj aæetis al si Esperantan lernolibron.
15. AKUZATIVO

17
aý la arto ekstermi ratojn.


Tiun æi arton mi lernis en Kiruna trans la polusa cirklo, kiam mi gvidis tie Esperantajn kursojn. La infanoj instruis øin al mi, kaj øi estas tre simpla kaj facila - per la Esperanta akuzativo aý "la grava litero: N".
Certe vi komprenas la frazon
La kato manøas la rato.
Sed mi ne komprenas øin! Æar øi ne montras, kiu manøas, æu la kato aý la rato; kiu estas manøata, æu la rato aý la kato. Tio nenion diras, ke ni komencas la frazon per la kato, æar en Esperanto la vortordo estas libera kaj ne influas la sencon de la frazo. La frazoj
La kato estas besto.

Besto estas la kato.

Estas besto la kato.

La kato besto estas.

Besto la kato estas.

Estas la kato besto.


estas tute samsencaj, kvankam ilia vortordo ne estas egala.
/*"Estas la kato besto?" ne impresas kiel demando. Æiuj demandoj devas komenciøi per iu DEMANDA VORTO (kiu? kio? æu? k.t.p.), æe kio la vortordo ne þanøiøas. Do ne "Estas la kato besto?", sed Æu la kato estas besto?*/
Tial ankaý

La kato manøas la rato


kaj
La rato manøas la kato

devas havi egalan sencon. Tio fariøas ebla per "la litero n", kiu montras la celon de la ago, al kiu aý kio la ago estas direktita.


Sekve:
La kato manøas la ratoN.

La ratoN manøas la kato.

Nun ni klare vidas, ke ili estas vere samsencaj, kvankam unu komenciøas tie, kie la alia finiøas. En ambaý frazoj la kato estas tiu, kiu manøas, kaj la rato estas manøata (dank' al Dio!). La kato plenumas la agon, dum la rato estas la celo, la objekto de tiu ago. Al la rato la ago estas direktita, kaj tion montras la litero n.
Ni signu tion per sagoj:
------------------>

La kato manøas la ratoN.

La ratoN manøas la kato.

<------------------
En tiuj lingvoj, kie akuzativo ne ekzistas kaj kie la vortordo pro tio ne estas libera, la dua frazo (la raton manøas la kato) devas esti tradukata kun la sama vortordo kiel la unua (la kato manøas la raton). Por tamen konservi la inversan vortordon, oni aý pasivigas la verbon (la rato estas manøata de la kato) aý uzas æirkaýskribon (la rato estas tiu, kiun la kato manøas). Tio montras, kian simplecon, flekseblecon kaj klarecon de esprimoj la akuzativo ebligas kaj ke øi estas grava avantaøo de Esperanto.
Por ke la manøanto kaj manøato interþanøu siajn rolojn, oni nur bezonas þanøi la lokon de n:
La katoN manøas la rato.

La rato manøas la katoN.


Tiamaniere mi klarigis la akuzativon al la infanoj en Kiruna, kaj poste mi kontrolis, æu ili komprenas la aferon.
Ili respondis jene: "Se oni metas la literon n al la rato, tiam la kato manøas kaj la rato estas manøata; se oni metas øin al la kato, tiam la rato manøas kaj la kato estas manøata".
Se do vi volas ekstermi la ratojn en via domo, pendigu belan n sur ilia vosto, tiam la kato venos kaj formanøos ilin æiujn. Sed ne faru eraron kaj ne metu n sur la voston de la kato, æar tiam la ratoj venos kaj formanøos vian belan katon!
16. SUBJEKTO KAJ OBJEKTO.

18
Æiu vorto en la frazo havas sian specialan taskon, same kiel æiu parto de la aýtomobilo. La æefan rolon ludas la verbo (motoro), æirkaý kiu grupiøas la ceteraj partoj de la frazo - subjekto, objekto kaj aliaj. Subjekto estas esta¼o aý objekto, kiu agas, kiu faras tion, kion la verbo esprimas, la objekto (aý rekta komplemento) indikas tiun aý tion, kiu estas la celo de la ago, al kiu la ago estas direktita. Se ekz. kato manøas raton, la kato estas la aganto (subjekto), dum la rato estas la celo (objekto) de la ago "manøi".


Atentu bone tiun æi gravan regulon:
Subjekto havas neniam la fina¼on n, dum objekto æiam havas øin.
Ekzemploj: (subjekto diklitere, objekto klinlitere):

Knabo batas hundoN. Urso þatas mieloN. Leono havas fortajN dentojN. Ši skribis multajN leterojN. Mi amas þiN. Li ne komprenas tioN.


La normala vortordo estas: subjekto + verbo - objekto (Mi amas vin). Sed la ordo de la vortoj povas esti ankaý tute mala, kiel ni jam vidis ('a raton manøas la kato). Øuste en tiaj okazoj oni devas esti speciale atentema kaj nepre elseræi la subjekton kaj objekton!
Ekzemploj: (subjekto diklitere, objekto klinlitere):
ÆokoladoN manøas la knabino (= Tio estas æokolado, kion la knabino manøas). HundoN batas la knabo (= Tio estas hundo, kiun la knabo batas). MultajN leterojN þi skribis hodiaý. LiN amas þi. TioN mi ne komprenas.
Tiel subjekto kiel objekto povas konsisti el nur unu vorto ('Knabo trinkas akvon') aý el tuta grupo da vortoj. Æiuj objektvortoj devas havi la fina¼on n, ne sole unu el ili: Multaj diverslandaj esperantistoj vizitis la grandaN EsperantaN kongresoN en Stockholm.
TASKO 3.

19
(Korektu tiujn æi frazojn, substreku la verbojn kaj signu la subjekton kaj objekton per sago - la pinto de la sago montru al la objekto, la vosto al la subjekto):


Mia frato lernas Esperanto . La fraýlino skribas letero . Æu vi konas þi ? Šia patro havas du grandaj domoj . Kial vi ne salutis li ? Æar mi ne vidis li . Kafo mi ne deziras, sed mi petas lakto . Kio diris la knabo ? Tio þi neis . Mi tute ne kredas, kio þi diras. Prenu krajono kaj skribu mallonga rakonto ! Mi li vidis, sed li mi ne vidis. Æu vi komprenis tio , kio mi diris?

TRIA LECIONO
17. VERBO KAJ OBJEKTO.

20
Komparu la frazojn:

Li tuþis la muroN.

Knabo portas seøoN.

Ši legas libroN.
kaj
Li staris la muron.

Knabo sidas seøon.

Ši iras libron.
Ni vidas, ke la tri unuaj frazoj estas bonaj, dum la tri lastaj estas "malsanaj". Kial? Æar la verboj tuþas, portas, legas kaj staras, sidas, iras ne estas egalaj. La unuaj tri havas rektan objekton (akuzativ-objekton: muron, seøon, libron), æar ili estas transitivaj; la aliaj tri ne povas havi rektan objekton, æar ili estas netransitivaj. La diferenco inter transitiva kaj netransitiva verbo estas tio, ke la ago de la transitiva verbo celas iun aý ion, estas direktita al iu aý io, ekz. Patrino vekis Petron (Petro estas la celo de la ago "veki"), sed la ago de la netransitiva verbo tian celon ne havas, ekz. Petro vekiøis.
Æar la verboj staras, sidas, iras estas netransitivaj kaj ne povas havi rektan objekton, ni devas þanøi tiujn frazojn: Li staras æe la muro. Knabo sidas sur seøo. Ši iras kun libro. En ili mankas la akuzativa fina¼o -n, æar æe la muro, sur seøo kaj kun libro ne estas rektaj objektoj.
Kelkaj transitivaj verboj:
havas (monoN), trinkas (kafoN), manøas (bananoN), skribas (leteroN), parolas (EsperantoN), aýdas (muzikoN), aýskultas (radioN), vidas (filmoN), rigardas (bildoN), komprenas (nenioN), k.t.p.
Netransitivaj verboj:
estas, sidas, staras, kuþas, iras, dormas, plaæas, apartenas, þajnas, kreskas, vivas, loøas, mortas, fartas, ploras, ridas, eraras, pluvas, neøas, hajlas, degelas, brilas, k.t.p.

Nur malgranda parto de la verboj estas netransitiva, dum la plej multaj estas transitivaj. Atentu precipe tion, ke havas estas transitiva kaj havas sekve rektan objekton, dum estas estas netransitiva kaj neniam povas øin havi. Plue en bona Esperanto oni diras ne "apartenas min, plaæas þin, þajnis ilin", sed apartenas al mi, plaæas al þi, þajnis al ili.


En kelkaj maloftaj okazoj oni tamen povas uzi rektan objekton ankaý kun netransitivaj verboj, nome kiam la verbo kaj objekto estas formitaj el la sama radiko aý estas sence parencaj: Æiu iru sian vojon. Tiel li vivis sian tutan vivon. Li mortis gloran morton. Ši ploris krokodilajn larmojn.
Resumo.
La rekta objekto de la transitivaj verboj havas la fina¼on -n. La subjekto havas øin neniam. La prepozicioj (al, kun, pri k.t.p.) regas æiam nominativon.
18. ADJEKTIVO.

21
La adjektivo staras kutime antaý la substantivo, kiu øi rilatas (bona patro), sed en esceptaj okazoj povas stari ankaý post øi (patrino kara, lingvo internacia) precipe en poezia stilo kaj kiam oni volas apartigi du adjektivojn (la bela lingvo itala). La adjektivo devas kaze (nominativo kaj akuzativo) kaj nombre (ununombro kaj multnombro) akordi kun sia substantivo: BonaJ patroj. Mi vidis interesaN filmoN. Aæetu freþaJN pomoJN!


Anstataý ruøa domo kaj verda domo, kie la vorto domo ripetiøas, oni povas pli mallonge diri ruøa kaj verda domoj. DomoJ, æar temas ja pri du domoj, el kiuj unu estas ruøa, la alia estas verda. La frazon ruøa kaj verda domo oni povus kompreni tiel, ke temas pri unu sola domo, kiu estas samtempe kaj ruøa kaj verda (dukolora). Ruøa kaj verdaJ domoJ signifas: unu ruøa domo kaj kelkaj verdaj domoj.
Same oni povas anstataý acida lakto kaj acida kremo diri pli mallonge acidaJ lakto kaj kremo, por eviti ripetiøon de la vorto acida. La multnombra acidaJ rilatas samtempe kaj al lakto kaj al kremo. La esprimo acida lakto kaj kremo povus esti komprenata tiel, ke nur la lakto estas acida, ne la kremo.
19. LA ÆAMBRO ESTAS VARMA.

22
En la frazoj La æambro estas varma kaj La patro estas bona la adjektivoj (varma, bona) rilatas samtempe al la subjekto (æambro, patro) kaj verbo (estas). Tia adjektivo havas æiam la saman nombron kiel la substantivo, al kiu øi rilatas: La æambro estas varma. La æambroJ estas varmaJ. Sed neniam øi povas havi la fina¼on -n, æar øi ne estas objekto!


Atentu la diferencon inter la frazoj: Šiaj lipoj estas ruøaj kaj: La koloro de þiaj lipoj estas ruøa. En la unua okazo la multnombra ruøaJ rilatas al lipoj, sed en la dua okazo la ununombra ruøa rilatas al koloro.
20. LA KATO ESTAS BESTO.

23
En la sama maniero estas uzataj ankaý substantivoj: en la frazo: La kato estas besto la vorto besto rilatas samtempe al la subjekto (kato) kaj verbo (estas). Ankaý tia substantivo devas nombre akordi kun la subjekto (Oslo estas urbo. Ili estas lernantoJ), sed neniam povas havi akuzativan fina¼on. La netransitiva verbo esti entute ne povas havi rektan objekton. Oni povas øin image anstataýigi per signo de egaleco (=), kaj kompreneble la komponentoj ambaýflanke de tiu signo devas esti egalaj.


Kiam tia substantivo aý adjektivo post estas rilatas al kelkaj subjektoj, øi estas multnombra, kvankam la subjektoj mem estas ununombraj: Londono kaj Parizo estas urboJ. Tablo kaj seøo estas mebloJ. Rozo kaj lilio estas floroJ. La libro kaj krajono estas flavaJ. Elefanto kaj leono estas fortaJ. Same: La koloroJ de la domoJ estas ruøa kaj verda. Temas ja pri du koloroj, el kiuj unu estas ruøa, la alia estas verda.
21. ESTAS KAJ HAVAS.

24
Komparu la frazojn Tio estas mia kato kaj Mi havas katoN. En ambaý troviøas la vorto kato, sed øi ne havas en ili la saman rolon. En Mi havas katon la vorto katoN estas objekto de la transitiva verbo havas, kaj tial havas la fina¼on -n. Sed en Tio estas mia kato la vorto kato rilatas samtempe al la subjektoj tio kaj la netransitiva verbo estas kaj ne povas havi la fina¼on -n, æar øi ne estas objekto.


Ekzemploj: Mi havas fratoN. Karlo estas mia frato. La æambro havas kvar fenestrojN. La fenestroj de la æambro estas grandaj. Jen estas mia skribmaþino! Æu vi havas skribmaþinoN? Svedlando havas belaN æefurboN. Stockholm estas la sveda æefurbo.
22. MIAJ GEPATROJ.

25
Miaj gepatroj estas maljunaj kaj kadukaj. Jam antaý multaj jaroj mi forlasis ilin kaj la patrodomon (= patran domon, domon de la patro), kiu estas al æiu homo la plej kara loko sur la tero. Depost tiu tago mi tre malofte vidis ilin. Sed ofte miaj pensoj migras al ili, precipe en kristnaska vespero. Miaj okuloj pleniøas per larmoj, kian mi pensas pri la karaj gemaljunuloj, kiuj sian tutan vivon dediæis al la filoj kaj nun solaj maløojas en la malplena nesto.


Miaj patro kaj patrino loøas en Nordurbo. Tio estas malgranda, sed tre bela urbeto æe la Balta Maro. En Nordurbo estas multaj belaj somerdomoj, æar øi estas populara somerloko. Sed miaj gepatroj ne havas vilaon: ili estas malriæaj kaj loøas en malnova dometo æe la arbarrando (= rando de arbaro, arbara rando).
La patro estas þuisto kaj la patrino estas kudristino, aý pli øuste ili estis tiuj, æar pro la maljuneco ili ne kapablas plu labori kaj vivas nur el la malmulto, kiun la filoj sendas al ili æiumonate. Kaj el la espero ricevi maloftan leteron de siaj "infanoj" kaj eble ankaý revidi ilin. Sed la "infanoj" estas jam delonge plenkreskaj, havas siajn proprajn familiojn, al kiuj ili devas dediæi sian tutan atenton kaj laborpovon.
La amplenaj, sulkaj (= sulkoplenaj) vizaøoj de la karaj gemaljunuloj restos æiam en mia memoro.
TASKO 4.

26
(Korektu la erarojn en tiu æi rakonto, substreku la transitivajn kaj æirkaýstreku la netransitivajn verbojn):


Æu la negroj havas nigraj larmoj?
Petro estas inteligenta knabo. En la lernejo li lernas ankaý Esperanto kaj ofte li skribas leteroj en tiu lingvo al infanoj en fremdaj landoj . Kaj kiam li ricevas longa respondo , li estas tre feliæa.
Foje li ricevis longa letero de sia nigra amiko el Afriko . Li malfermis la letero kaj trovis sur øi kelkaj nigraj inkmakuloj . Petro iris al sia patrino , montris al þi la makuloj kaj diris: "Panjo , mia nigra amiko estas tre malfeliæa , æar li ploris , kiam li skribis tiu æi letero al mi . Jen, sur la letero estas liaj larmoj !"

KVARA LECIONO
23. LA KONSISTO DE LA VORTOJ.

27
La vorto maljunulo konsistas el 4 partoj: mal, jun, ul, o. La plej grava el ili, sen kiu la vorto ne estas ebla, estas jun. Øi estas la radiko.


Antaý la radiko estas mal-. Øi estas prefikso. La aliaj prefiksoj: bo-, dis-, ek-, eks-, ge-, mis-, pra-, re-, fi-.
Post la radiko estas -ul-. Øi estas sufikso. La aliaj sufiksoj: -aæ-, -ad-, -a¼-, -an-, -ar-, -ebl-, -ec-, -eg-, -em-, -estr-, -et-, -id-, -ig-, -iø-, -il-, -in-, -ind-, -ing-, -ism-, -ist-, -obl-, -on-, -op-, -uj-, -um-, -æj-, -nj-.
La prefiksoj kaj sufiksoj nomiøas per komuna nomo afiksoj kaj ludas tre gravan rolon, æar per ili oni povas devenigi aý derivi senliman nombron da novaj vortoj kun memstara signifo. Tio nomiøas derivado.
En la fino de la vorto maljunulo troviøas la litero o. Øi estas gramatika fina¼o. Nur la substantivoj (-o), adjektivoj (-a), verboj (-as, -is, -os, -us, -i, -u) kaj derivitaj adverboj (-e) havas specialan gramatikan fina¼on, sen kiu ili ne estas uzeblaj. La ceteraj vortoj (pronomoj, numeraloj, originaj adverboj, prepozicioj, konjunkcioj kaj interjekcioj) gramatikan fina¼on ne havas kaj estas uzataj kiel puraj radikoj.
TASKO 5.

28
(Dispartigu la subajn vortojn je prefiksoj, radikoj, sufiksoj kaj gramatikaj fina¼oj kaj traduku ilin al via gepatra lingvo):


patro, patrino, gefratoj, bofilino, meblisto, tranæilo, bonega, laborema, laýdinda, malboneco, malgrandigi, trinka¼o, manøebla, arbareto, geurbanoj, plumingo, knabaæo, diskuri, ekiras, revenu, dispartigis, komprenebleco, hundidino, malsanulejo, kuþemulo.
24. LA KARAKTERO DE LA RADIKOJ.

29
Ekzistas teorio, ke tiuj radikoj, kiuj ne estas uzeblaj sen gramatika fina¼o (ekz. cigar, jun, skrib) per si mem estas nek substantivoj, nek adjektivoj, nek verboj, sed fariøas tiuj nur post almeto de koncerna fina¼o. Kiam ni almetas al ili la fina¼on -o, ili fariøas substantivoj (cigaro, juno, skribo), kun -a ili estas adjektivoj (cigara, juna, skriba), kun -e adverboj (cigare, june, skribe) kaj kun verba fina¼o ili fariøas verboj.


Sed tiu æi teorio apartigus Esperanton de æiuj aliaj lingvoj, kie æiu radiko havas certan karakteron, kaj pro tio senbezone malfaciligus øian lernadon kaj uzadon. Øi kontraýas ankaý nian lingvo-senton: aýdante aý vidante la radikon cigar, ni ne pensas pri kvalito, ago aý maniero, sed antaý niaj okuloj klare prezentiøas konkreta objekto; la radiko jun elvokas en ni tuj klaran imagon pri certa kvalito kaj skrib impresas nin sendube kiel ago.
Kaj laste - ankaý la praktika lingvo-uzo, precipe la derivado, kontraýas tiun æi hipotezon: la substantivaj kaj adjektivaj radikoj estas nur malofte uzeblaj kun verba fina¼o, kaj ni havas afiksojn, kiuj povas esti uzataj nur kun substantivoj (bo-, ge-, eks-, -ano, -æjo, -njo, -estro, -ido, -ino, -aro, -ero, -ingo, -ujo), nur kun verboj (dis-, mis-, ek-, re-, -ado, -ilo, -ema, -ebla, -inda) aý kun adjektivoj (-eco, -ulo).
25. PATRO, PATRA, PATRE.

30
Per simpla interþanøo de gramatika fina¼o oni povas transporti la vortojn el unu vortklaso en alian, kiel okazas ankaý en la naciaj lingvoj, kvankam ne tiel regule kiel en Esperanto. Tiamaniere oni povas el æiu substantivo devenigi adjektivojn (per la fina¼o -a) kaj adverbojn (-e): patro - patra - patre; homo - homa - home; knabo - knaba - knabe; letero - letera - letere; þipo - þipa - þipe; buþo - buþa - buþe; maþino - maþina - maþine; telegrafo - telegrafa - telegrafe, k.t.p.


26. EKZERCO.

31
En la patra domo (= domo de la patro) mi pasigis miajn plej feliæajn jarojn. En la instruisto Ernesto trovis vere patran amikon (= amikon, egalan al patro). La instruisto zorgis patre (= en patra maniero, kiel patro) pri Ernesto. Dum longa tempo ili staris antaý la doma pordo (= pordo de la domo). Hunda bojado (= bojado de hundo aý hundoj) aýdiøis tra la vilaøo. Li estas hunde fidela (= fidela kiel hundo) al sia edzino. Inka makulo (= makulo de inko) estas sur la papero. Æu vi skribis la leteron inke (= per inko) aý krajone (= per krajono)? La aýtomobila veturo (= veturo per aýtomobilo) estis tre laciga. Ni veturis aýtomobile (= per aýtomobilo) de Tallinn al Riga. Jen estas via hejma tasko (= tasko por la hejmo)! Dum la tuta tago þi sidis hejme (= en la hejmo) kaj laboris. Æu vi apartenas al iu Esperanta klubo (= klubo de Esperanto)? Ni parolas Esperante (= en Esperanto).


27. KUNMETITAJ VORTOJ.

32
Kunmetitaj vortoj estas formataj per simpla kunmetado de radikoj, æe kio la æefa vorto lokiøas en la fino. Kunmetante la radikojn benk kaj pied, ni ricevas la kunmeta¼ojn benkpiedo kaj piedbenko, kiuj kompreneble tute ne estas egalaj. Benkpiedo signifas: piedo, kiu estas karakterizata per benko, kiu apartenas al benko (= benka piedo aý piedo de benko). Sed piedbenko signifas: benko, kiu estas karakterizata per piedo, kiu estas difinita por piedoj (= pieda benko aý benko por piedoj).


Por eviti maløustajn kaj miskomprenigajn kunmeta¼ojn, oni devas do bone atenti, ke la æefa vorto troviøu æiam en la fino de la kunmeta¼o. Okaze de dubo analizu la vortojn, apartigante la radikojn kaj provizante ilin per la fina¼oj, kiuj estas necesaj por kompreni la esprimon. Tiam vi tuj vidas, kiu vorto estas la æefa kaj kiu estas akcesora. Se vi ne povas elekti ekz. inter foliarbo kaj arbfolio, dispartigu ilin ambaý kaj la rezultato estos: foliarbo = folia arbo, arbo kun folioj; arbofolio = arba folio, folio de arbo.
Ekzemploj: dompordo = doma pordo, pordo de domo; cigarstumpo = cigara stumpo, stumpo de cigaro; fabriklaboristo = fabrika laboristo, laboristo de fabriko; stratangulo = strata angulo, angulo de strato; skribmaþino - skriba maþino, maþino por skribi; vetkuri = vete kuri; finlegi = legi øis fino; homplena = plena de homoj; altkreska = de alta kresko; grizhara = kun grizaj haroj; nudpieda = kun nudaj piedoj; frumatene = frue matene; bonvolu = bone volu; sukerpeco = sukera peco, peco de (da) sukero; pecsukero = peca sukero; hejmlando = hejma lando, lando de la hejmo.
Æe kunmeto de certaj radikoj povas amasiøi tro multaj konsonantoj, kiujn estas malfacile aý preskaý neeble eldiri: æambrpordo, tondrkrako, nigrhara. En tia okazo oni enþovas taýgan gramatikan fina¼on: æambrOpordo, tondrOkrako, vitrOpordo, manøOtablo, dormOæambro, fenestrOkadro, nigrAhara, neøEblanka, pafIpreta. Sed tian helpvokalon uzu nur æe vera bezono kaj forlasu øin, kiam øi ne estas necesa. Do ne diru domOpordo, buterOpano, matenOmanøo, sed pli simple kaj mallonge dompordo, buterpano, matenmanøo. Same longtempe kaj kelkfoje estas pli bonaj ol longAtempe kaj kelkAfoje.
Kelkfoje la kunmetitaj vortoj fariøas tro longaj (fervojkonduktoro, parlamentprezidanto, redakcisekretario), malfacile kompreneblaj (monujenhavo) aý eæ miskomprenigaj (altondo, æevale). En tia okazo estas bone apartigi la radikojn per streketo aý - ankoraý pli bone - skribi ilin aparte: fervoj-konduktoro aý fervoja konduktoro, parlament-prezidanto aý parlamenta prezidanto, redakcia sekretario, monuj-enhavo aý enhavo de (la) monujo, alt-ondo aý alta ondo (altondo = al-tondo); æe-vale aý æe la valo (æevale signifas: kiel æevalo!). Same vitra pordo estas pli bona ol vitropordo, urba biblioteko estas pli bona ol urb(o)biblioteko, printempa vetero estas pli bona ol printempvetero, k.t.p. Entute evitu uzi tro multajn kunmeta¼ojn kaj preferu simplajn vortojn, per kio la stilo fariøas pli malpeza, gracia kaj facile komprenebla.
La kunmeta¼oj meznokto, mezsomero, centjaro, miljaro kaj piednuda, kiujn oni kelkfoje renkontas, ne estas regulaj. Devus esti: noktomezo (= nokta mezo, mezo de la nokto), somermezo (= somera mezo, mezo de somero), jarcento (= jara cento, cento da jaroj), jarmilo (= jara milo, milo da jaroj), nudpieda (= kun nudaj piedoj).
Kelkfoje kunmetitaj vortoj havas tute specialan, propran sencon, kiu ne estas egala al la analizaj formoj: ne æiu urba domo aý domo de urbo (= domo, kiu troviøas en urbo aý apartenas al urbo) estas urb(o)domo; Finnlando estas sendube parto de la mondo, sed tute ne mondparto (= kontinento); liberan tempon oni havas ja æiam, kiam oni ne estas okupita per io, sed libertempon oni ricevas nur unu fojon jare; k.t.p.
TASKO 6.

33
(Kunmetu la diklitere presitajn esprimojn!)


Kutime fera vojo estas pli rekta ol landa vojo. La nomoj de la kvin partoj de la mondo estas: Eýropo, Ameriko, Azio, Afriko kaj Aýstralio. La hundo estas besto kun kvar piedoj. Mia patrino kudras per kudra maþino. Mia frato donacis al mi por la tago de mia naskiøo belan tranæilon de papero. Æu vi þatas kapti fiþojn? Unu parto de la urbo en Tallinn estas nomata Vosto de Kato. La tago de mia nomo estas la 19-an de januaro. La anoj de la nordaj landoj estas kutime kun blondaj haroj sed multaj el ili estas ankaý kun brunaj haroj kaj eæ kun nigraj haroj. Æe la strata angulo estas vendejo de tabako.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • 16. SUBJEKTO KAJ OBJEKTO.
  • TRIA LECIONO 17. VERBO KAJ OBJEKTO.
  • 19. LA ÆAMBRO ESTAS VARMA.
  • 20. LA KATO ESTAS BESTO.
  • KVARA LECIONO 23. LA KONSISTO DE LA VORTOJ.
  • 24. LA KARAKTERO DE LA RADIKOJ.
  • 25. PATRO, PATRA, PATRE.

  • Elŝuti 0.54 Mb.