Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo10/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

1
52. Afiksa tabelo.


153. Pseýdosufiksoj.
Krom la pritraktitaj 42 prefiksoj kaj sufiksoj (ne kalkulante la t.n. sciencajn aý teknikajn afiksojn: -iva, -izi k.a., kiuj ne estas uzataj en la æiutaga vivo), troviøas tuta vico da t.n. pseýdosufiksoj, kiuj fakte apartenas al la radiko de la internaciaj kulturvortoj kaj kutime ne estas uzataj por derivado: redakti - redakcio (= redaktejo, redaktistaro) - redaktoro (= redaktisto, redaktanto); inspekti - inspektoro (inspektisto); direkti - direktoro - direkcio (direktantaro) - direktorio; civilizi - civilizacio (= civilizo); organizi - organizacio (= organizo, organiza¼o) - organizatoro (= organizanto); evolui - evolucio (= evoluo); apendico - apendicito, k.t.p. Ankaý: -isto kaj -ismo estas ofte nur pseýdosufiksoj: antagonisto, antagonismo, katolicismo (= katolikismo), militarismo, militaristo, optimisto, optimismo k.t.p.
Ekzistas tendenco forigi tiujn pseýdosufiksojn kaj anstataýigi ilin per regulaj Esperantaj deriva¼oj: redaktejo kaj redaktistaro anstataý redakcio, redaktisto aý redaktanto anstataý redaktoro, organizo aý organiza¼o anstataý organizacio, evoluo anstataý evolucio, k.t.p. Per tio kompreneble gajnas la unueco kaj reguleco de la lingvo kaj øi fariøas pli facila por la popoloj, kiuj la internaciajn kulturvortojn en sia lingvo ne uzas, precipe ekstereýropanoj. Sed aliflanke tio malproksimigas Esperanton de la eýropaj lingvoj, el kiuj almenaý unu konas æiu kulturhomo en la tuta mondo.
154. La principo de neceso kaj sufiæo.
La derivado okazas en Esperanto laý la principo de neceso kaj sufiæo, t.e. oni devas uzi tiom da elementoj, kiom estas necese por la difino de la ideo, sed ne pli multajn ol sufiæas por la klareco de la esprimo. Se oni ekzemple volas nomi la agon de tiu, kiu parolas antaý publiko, tiam ne sufiæas la simpla parolo kaj la matematike preciza "antaýpublikparolata¼o" enhavas pli multe da elementoj ol estas nepre necese. Tial ni elektas la oran mezon kaj diras parolado, kiu kontentigas ambaý postulojn.
Laý la principo de sufiæo oni diras simple: timulo, drinkulo, konato, þprucilo, þuisto, laboremo, malsanemo ktp. anstataý la pli longaj: timemulo, drinkemulo, konatulo, þprucigilo, þufaristo, laboremeco, malsanemeco k.t.p. Entute -eco estas malofte uzata por substantivigo de -ema: dormemo (ne dormemeco), lernemo (ne lernemeco) k.t.p. Sed por substantivigo de -inda øi estas æiam uzata: amindeco (ne "amindo"), vidindeco (ne "vidindo") k.t.p. -eco ludas gravan rolon æe la substantivigo de la adjektivaj radikoj: La belo (aý Belo) kaj la bono (aý Bono) gvidu nin tra la vivo. Ši fieris pri sia beleco (ne "belo"). La boneco (ne "bono") de la sveda þtalo estas mondkonata.
Laý la principo de sufiæo oni uzas kanto, vesto, verko, manøo k.t.p. anstataý la pli longaj kanta¼o, vesta¼o, verka¼o, manøa¼o. Same oni povas forlasi la sufikson -ino, kiam øi ne estas nepre necesa: Oni elektis s-inon Eriksson prezidanto (anstataý prezidantino) de la kunveno. La sekretario (anstataý sekretariino) de nia klubo estas f-ino Maulrois. Cetere, la uzo de -ino donus al tiuj frazoj eæ iom alian sencon, substrekante, ke la prezidanto kaj sekretario nepre devas esti virinoj kaj ke krome troviøas ankaý vira prezidanto kaj sekretario.
Kelkaj pekas kontraý la principo de sufiæo, trouzante la sufiksojn: -ad-, -et-, -eg-, -aæ- k.t.p.: Mi lernadas Esperanton. Mi deziras korespondadi. Li laboradas la tutan tagon. Per -ad- oni ja volas akcenti la daýron kaj ripetiøon de la ago, sed ofte tio evidentiøas jam el la kunteksto kaj sekve -ad- estas superflua. La verboj lerni kaj korespondi jam per si mem indikas daýran agon, kial do ankoraý tiu -ad-! Kaj en Li laboras tutajn tagojn la komplemento tutajn tagojn montras, ke temas pri daýra kaj ripetada ago. Uzu do la afiksojn nur tiam, kiam ili vere estas necesaj, sed ne pendigu ilin al æiu vorto!
155. Afiksoj kiel memstaraj vortoj.
En Esperanto la afiksoj ne estas nuraj gramatikaj fina¼oj, kiel en la naciaj lingvoj, sed veraj vortoj, uzeblaj ankaý tute memstare:
Disa, dise: La libroj kuþas dise sur la tablo. Æi tie disiøas niaj vojoj.
Eksa: Li estas mia eksa (= antaýa) lernanto (= ekslernanto).
Fia, fie: Kelkaj æefoj traktas siajn subulojn en fia maniero.
Mala, male, malo: La vorto "sen" estas malo de "kun". La diplomatoj agas ofte male al siaj vortoj.
Praa: La praaj homoj (= prahomoj) estis primitivaj.
Rea, ree, reen: Ree (= denove) þi malfruis al la vagonaro. Post kelkaj paþoj li rigardis reen (= rigardis returne, rerigardis). Je mia rea vizito mi trovis lin hejme.
Ade (uzata tre malofte): La geedzoj ade (= ofte, senæese, konstante) malpacas.
Aæa, aæe: Nun ni trafis en vere aæan situacion.
A¼o: Vi forgesis kelkajn viajn a¼ojn (= objektojn) æe ni.
Ano: Nia klubo havas tridek anojn (= membrojn).
Aro, are: Aro (= grupo, amaso) da homoj kolektiøis æirkaý la kverelantoj. La þafoj iras æiam are (= grupe, amase). Ni veturis al la kongreso grand-are (= multnombre).
Ebla, eble: Tio tute ne estas ebla! Eble vi povos veni morgaý?
Eco: Li havas ankaý kelkajn bonajn ecojn (= kvalitojn).
Ejo: Antaý kelkaj monatoj nia societo transloøiøis en novan ejon.
Emi, emo: Hodiaý mi ne emas skribi. En altaj lokoj kelkaj homoj havas grandan emon salti malsupren.
Ero: Mi ne havas eæ eron da fido al li.
Estro, estri: Kapitano estas la estro de la þipo. Ši plene estras la portugalan lingvon.
Eta: La koro estas eta (= tre malgranda) instrument' sekreta. Eta havas samtempe ankaý karesan sencon.
Ido: La kato portas siajn idojn per la buþo.
Igi: La malfeliæo igis (= faris) lin tute malespera. Singardemo igis lin þlosi la biciklon.
Iøi: La vetero iøis (= fariøis) denove bela.
Ilo: Esperanto estas grava ilo (= rimedo, instrumento) por la interfratiøo de la popoloj.
Ino, ina: Ina (= virina) sekso. Pri homoj ino havas malþatan nuancon, kvankam kelkaj uzas øin simple anstataý virino.
Inda, inde, indi: Li ne kredis sin inda por tiaj laýdoj. En kelkaj landoj la laboristoj ne ricevas hom-indan salajron. Ne indas klopodi, æar tamen la afero ne povas sukcesi.
Ingo: La knabo elprenis la plumon el la ingo.
Ujo: Æu vi havas iun ujon, kien ni povu verþi la lakton?
Ulo: La ulo estis æifone vestita. Same kiel ino, ankaý ulo havas malþatan nuancon, kvankam de kelkaj øi estas uzata simple anstataý viro.
Kompreneble oni povas ankaý al la afiksaj vortoj aldoni diversajn aliajn afiksojn: disigi, disigi, diseco, eksigi, eksiøi, eksiginda, fiulo, fiulino, fieco, aæulo, aæulino, aæega, aæeco, a¼eto, anaro, anigi, aniøi, anino, aneco, areto, arigi, ariøi, ebleco, ebligi, ebliøi, ebla¼o, ecaro, ejeto, ejaro, ereto, diserigi, estrado, estreco, estriøi, estrema, estrino, estraro, estrarano, etulo, etulino, etularo, idaro, idino, ideto, ilaro, ilarejo, ineto, inaæo, indeco, malinda, malindeco, ujeto, ulaæo, uleto, ulino, emigi, emulo k.t.p.
Provu traduki tiujn vortojn al via gepatra lingvo!
Tasko 17.
Devenigu el la sekvantaj vortoj laýeble multe da deriva¼oj kaj penu traduki ilin al via gepatra lingvo: sana, nova, porko, lavi, per, æirkaý, unu.



[]


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • 154. La principo de neceso kaj sufiæo.
  • 155. Afiksoj kiel memstaraj vortoj.

  • Elŝuti 0.54 Mb.