Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj

Elŝuti 0.54 Mb.

Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj




paĝo1/10
Dato14.03.2017
Grandeco0.54 Mb.

Elŝuti 0.54 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

ANTAÝPAROLO
Kiam antaý 17 jaroj kiel juna gimnaziano mi lernis Esperanton, antaý mi stariøis diversaj lingvaj problemoj, al kiuj mi ne trovis respondon en miaj elementaj lernolibroj. Tial mia perfektiøado estis tre pena kaj malrapida, æar klaran koncepton pri la plena strukturo kaj spirito kaj diversaj intimaj detaloj de la lingvo mi devis iom post iom æerpi per zorga legado de la literaturo kaj gazetaro, plejparte mem eltirante la regulojn.
Poste, precipe dum mia multjara agado en Svedlando, Norvegio kaj Æe¶oslovakio kiel profesia Cseh-instruisto, mi konstatis, ke la samajn malfacila¼ojn havas æiuj, kiuj volas fundamente ellerni nian lingvon, kaj ke la kaýzo, ke ekzistas tiom da "eternaj komencantoj", ke ofte eæ malnovaj kaj laýdire perfektaj esperantistoj faras erarojn, kuþas simple en tio, ke mankas lernolibro, kiu sisteme kaj en populara maniero klarigus al ili la tutan delikatan konstruon kaj mekanismon de la lingvo.
La celo de tiu æi libro, kiu antaý du jaroj aperis en Stockholm en sveda prilaboro kaj nun prezentas sin reverkite kaj kompletigite en internacia vesto, estas forigi tiun mankon. Øi estas difinita por tiuj, kiuj jam tralernis iun elementan lernolibron aý vizitis kurson por komencantoj kaj nun deziras perfektigi sin kaj penetri profunden en la organismon de la lingvo, samtempe havante ankaý bonan ripetadon kaj ekzercadon. La libro volas esti ankaý speco de utila gramatika manlibro por pli-malpli perfektaj esperantistoj, kiuj bezonas klarigojn kaj konsilojn pri iu lingva demando. Per la helpo de la alfabeta registro en la fino de la libro oni povas facile trovi æiun necesan lingva¼on.
Tiu æi libro ne volas esti teoria studo, sed praktika helpilo kaj konsilanto por tiuj, kiuj volas serioze ellerni kaj uzadi la Internacian lingvon en la diversaj fakoj de la internacia vivo. Tial øi ne sekvas sekajn dogmojn kaj regulojn, sed klopodas priskribi la vivantan Esperanton, tiun Esperanton, kiu estas uzata en la praktika vivo de la miloj kaj miloj da esperantistoj; ne tiun Esperanton, kiu estis uzata antaý 30 kaj 40 jaroj, sed tiun, kiu estas uzata øuste nun.
Pro la sama kaýzo mi laýeble evitis gramatikajn terminojn, kiuj al gramatike neklera homo nenion diras, kaj uzis kelkajn novajn, sed internacie konatajn terminojn (rekta objekto, adverbialo) anstataý la øisnunaj pure Esperantaj (rekta komplemento, nerekta komplemento). Por ke æiuj facile komprenu la konstruon de la lingvo, mi evitis ankaý tro detalan gramatikan klasigon kaj tro detalajn klarigojn, kiuj estus interesaj al lingvisto, sed estas superfluaj al simpla uzanto de la lingvo. Kaj nur por la lasta tiu æi libro estas difinita. Se li trovos en øi helpon kaj øojon sur sia perfektiøa vojo, mia celo estos atingita.
Orlová, decembro 1937.

Henrik Seppik



KELKAJ KONSILOJ AL KURSGVIDANTOJ
Krom en simpla kaj facile komprenebla maniero ebligi al memlernantoj perfektiøi en nia lingvo kaj penetri en øian spiriton, tiu æi libro celas forigi ankaý la mankon de lernolibro por la daýrigaj kaj perfektigaj kursoj.
Dum mia multjara instruista agado en Svedlando, Norvegio kaj Æe¶oslovakio mi kutimis dividi la lecionojn de miaj daýrigaj kursoj je diversaj partoj (konversacio, gramatiko, legado kaj tradukado kune kun gramatika kaj vortara analizo, kantado, ludoj ktp.), dediæante al æiu el ili certan parton de la leciono. Tiamaniere la lecionoj fariøas variaj, viglaj kaj interesaj, dum monotoneco estas la plej granda malamiko de la lernado.
Por ekzerci pens- kaj parolkapablon en Esperanto, la æefa parto de la leciono estas konversacio kaj dialogoj inter la instruisto kaj lernantoj; ankaý inter la lernantoj mem, sed æiam sub la kontrolo kaj gvidado de la instruisto. Jen kelkaj utilaj temoj por tio: hejmo, familio, lernejo, mebloj, vestoj, profesioj, urbo kaj kamparo, sezonoj, bestoj, fruktoj k.t.p. Tre utile estas priparoli ankaý bildojn kaj eksterlandan (ekz. kongresan) vojaøon. Plej facile la konversacio funkcias tiel, ke la instruisto prezentas al la lernantoj bone pripensitajn kaj facile respondeblajn demandojn, kiujn la lastaj respondas unuope aý ¶ore. Per tiaj interparoladoj, kiujn la instruisto fundamente pripensas antaý la leciono, prefere eæ skribe antaýpreparas, oni havas bonan okazon ankaý por lernado de novaj vortoj.
Dum la interparolado oni ofte tute spontane venas al diversaj gramatikaj problemoj, kiujn la instruisto klarigas dum la gramatika parto de la leciono, samtempe uzante la okazon ankaý por sistema pritraktado de la lingvokonstruo.
Nun sekvas legado de speciale elektitaj tekstoj, ilia tradukado kaj analizado. Æe tio la instruisto lasas al la lernantoj laýeble multe da memstareco, sed æiam helpante, kiam estas necese, korektante æiujn erarojn kaj klarigante la nova¼ojn. Por la legado oni povas uzi la ekzercojn de tiu æi libro, kiuj estas tiel verkitaj, ke æiu el ili pritraktas certan gramatika¼on, aý oni povas uzi tute apartan legolibron, ekz. "La verda koro" de Baghy, "Karlo" de Privat, "Infanoj en Torento" de Engholm, "Trans la Fabeloceano" de Szilagyi k.t.p.
La lecionojn oni povas komenci kaj fini per komuna kantado, kaj eæ diversajn ludojn oni povas aranøi dum aý post la lecionoj, uzante dum ili nur Esperanton. Por iu leciono estas rekomendinde enscenigi ankaý komedieton, prezentatan de la lernantoj, kaj aranøi komunan diskutadon pri iu interesa kaj aktuala temo.
Aparta zorgo de la instruisto estas tio, ke jam de la komenco æiuj gekursanoj ekkorespondu kun eksterlandanoj, kaj ke iu bona Esperanta gazeto æiam estu havebla. Por sproni la intereson kaj entuziasmon de siaj gelernantoj, li ne forgesu de tempo al tempo informi ilin pri la lastaj sukcesoj de Esperanto en- kaj eksterlande.
Dum la tuta kurso oni uzu Esperanton laýeble multe - ne la gepatran lingvon, æar oni kunvenas ja ne por lerni kaj ekzerci øin, sed Esperanton! Komence tio eble ne estas facila, sed baldaý æiuj alkutimigas. Nur la gramatikaj klarigoj okazu en la gepatra lingvo, por ke oni plene kaj øuste komprenu ilin.

UNUA LECIONO
1. ALFABETO.

1
La alfabeto de Esperanto konsistas el 28 literoj: 5 vokaloj (a, e, i, o, u) kaj 23 konsonantoj (b, c, æ, d, f, g, ø, h, ¶, j, ¼, k, l, m, n, p, r, s, þ, t, ý, v, z).


La nomoj de la literoj estas a, bo, co, æo, do, e, fo, go, øo, ho, ho, i, jo, ¼o, ko, lo, mo, no, o, po, ro, so, þo, to, u, ýo, vo, zo. Tiu -o estas aldonata pro tio, ke la konsonantoj ne estas facile elparoleblaj sen vokalo, kaj ja æiuj nomoj havas la fina¼on -o. La nacilingvaj liternomoj estas evitindaj en la internacia uzo, æar, ne estante egalaj en la diversaj lingvoj, ili povas facile kaýzi miskomprenon.
Æiu litero estas elparolata æiam memstare kaj senþanøe kaj al æiu sono respondas nur unu litero. Tial anstataý la angla ch ni havas æ, anstataý la germanaj ch kaj sch resp. ¶ kaj þ; c kaj g estas elparolataj same antaý a, o, u kaj e, i. Tiu æi fonetika principo estas grava pliboneco de Esperanto kaj faras øin vere internacia kaj egale facile lernebla kaj uzebla por æiuj popoloj. Se anstataý æ ni skribus ch, tio povus þajni natura al la angloj kaj hispanoj, sed la francoj estus æiam tentataj elparoli øin kiel þ, la italoj emus diri k, dum la germanoj kaj æehoslovakoj malfacile povus liberiøi de sia ¶.
2. ELPAROLO.

2
Æar en Esp. ekzistas nur 28 sonoj (la naciaj lingvoj havas multe pli!) kaj ili æiuj estas pli-malpli internaciaj (mankas tiaj speciala¼oj kiel la angla th, la hispana c, la francaj nazaloj, la germanaj ä, ö kaj ü, la æeha r', la polaj rz kaj y, la sveda ng k.t.p.), por æiuj popoloj estas multoble pli facile ellerni øian øustan elparolon ol tiun de kiu ajn alia lingvo. Se tamen kelkfoje ni aýdas maløustan kaj malbelan elparolon, tiam la kaýzo estas ne la "speciala konstruo" de la parol-organoj, sed simple neserioza rilato al la elparolado. Cetere eæ fuþa elparolado, kaýzata de blinda imitado de la gepatra lingvo, kutime ne malhelpas la interkompreniøon kaj ne tiom ofendas la orelojn, kiom ekz. angla lingvo, parolata per franca akcento, kaj male.


Tamen la honora devo de æiu esp-isto estas akiri øustan, internacian kaj belsonan elparolon. Æiu sono estu formata klare kaj neniun literon oni rajtas "forgluti", kiel ofte okazas en la naciaj lingvoj. Precipe atentu la vokalojn, kiuj estu klare kaj distinge eldirataj: anstataý amas ne diru "emes", "omos" aý ion similan! E ne þanøiøas antaý r kiel en la germana kaj skandinavaj lingvoj, sed ankaý en la vortoj lerni, verda, perdi k.t.p. øi restas la sama kiel en venki, vesto, pendi.
B, d, g estas sonoraj. Zorge diferencigu ilin de p, f, k, por ke ne okazu miskomprenoj: bano - pano, dano - tano, galo - kalo, budo - puto, k.t.p. M kaj n ne elparolu tra la nazo kiel en la franca lingvo. anstataý la ne diru "lja" kaj anstataý saluti ne "saljutji", kiel faras poloj kaj rusoj. Antaý i la konsonantoj ne moliøas: nd en vendi elparoliøas tute same kiel en vendas (ne "venjdi"!). Kaj ne elparolu la konsonantojn duoble kiel en itala lingvo: ne "montetto" kaj "æevalaææo", sed monteto, æevalaæo, ne "bella", sed bela, k.t.p. Ankaý ne dehaku en la parolo la gramatikajn kaj aliajn fina¼ojn, kiel kelkaj faras: ne "lamp-o, grand-a, star-as, vid-i, libr-oj, ki-u, ki-al, ti-e, ti-am", sed æiam flue: lampo, granda, staras, vidi, libroj, kiu, kial, tie, tiam k.t.p.
3. S KAJ Z.

3
Ofte germanoj, francoj kaj æe¶oslovakoj diras z anstataý s, kiam la lasta staras inter du vokaloj aý post r kaj n ("braziko" anstataý brasiko, "dezegni" anstataý desegni, "diverzaj" anstataý diversaj, "kurzo" anstataý kurso, "penzi" anstataý pensi, "konzumi" anstataý konsumi, k.t.p.). Finnoj siavice elparolas s simile al þ ("kaþtelo" anstataý kastelo, "kaþo" anstataý kaso) kaj germanoj emas diri "þtrato" anstataý strato, "þporto" anstataý sporto, k.t.p. Tia maløusta prononco sonas ne nur malbele, sed povas ankaý malhelpi la interkompreniøon, æar estas ja granda diferenco inter rozo kaj roso, pezi kaj pesi, kaþo kaj kaso!


s estas sibla sono nesonora, kiel en la vortoj: aresti, kosti, masonisto, adreso, kaso, dum z estas sonora zuma sono, kiun faras la musoj kaj aliaj insektoj flugante (zzzz): rozo, razi, rezultato, kuzino.
4. NG KAJ NK.

4
Pro reguleco oni devus la literon n antaý g (longa, lango) kaj k (benko, konko) elparoli en la sama maniero kiel antaý d (lando, ondo) kaj en æiuj aliaj kombina¼oj. Sed tia elparolo estas nenatura, malfacila kaj kontraýa al la reguloj de la internacia fonetiko. Pli facile kaj nature estas en tiaj okazoj elparoli n iom naze, same kiel en la naciaj lingvoj, æar ja ankaý Esperanto kiel vivanta lingvo devas subiøi al la øeneralaj fonetikaj reguloj.


Sed tio æi ne koncernas la kunmetitajn vortojn (bankuvo, bangasto, vinglaso), kie n konservas sian originan prononcon.
5. BS, BT, KZ.

5
Same en la vortoj: absolute, absurda, obtuza, ekzemplo, ekzisti k.a. bs kaj bt devus esti elparolataj kun la sama b kiel en sabato kaj abdiki, kz kun la sama k kiel en akra. Sed tio estas malfacila kaj kontraýnatura. Tial ni diras kiel en la aliaj lingvoj "apsolute, apsurda, optuza, egzemplo, egzisti". Sed en kunmetitaj vortoj kaj post prefikso ek- ili kompreneble konservas sian originan prononcon: korbtenilo, trabsigno, ekzumi.


6. ¦.

6
La plej malofta Esp-a litero ¶ estas elparolata kiel tre orta, duobla h (tian sonon oni faras sopirøemante): e¶o, ja¶to, mona¶o, ¶ano, ¶oro, ¶olero k.t.p.


¦ estas elmortanta litero. Tuta serio da vortoj kun komenca silabo ark- (antaýe ar¶-) estas nun eæ oficiale skribata per k anstataý ¶: arkaika, arkaismo, arkeologo, arkipelago, arkitekto, arkitekturo, arkivo k.t.p. Ankaý la antaýa te¶niko skribiøas nun oficiale tekniko.
Multaj forigas ¶ ankaý en tiaj vortoj, kie øi estas oficiala: kaoso (¶aoso), kemio (¶emio), mekaniko (me¶aniko), koruso (¶oro), æino (¶ino), jakto (ja¶to) k.t.p.
7. SILABO.

7
Silabo estas sono aý grupo de sonoj, kiu estas elparolata per unu spiro. Æiu silabo povas enhavi nur unu vokalon: si-la-bo, kre-to, fa-ci-la, tra-i-ri, te-ni, he-ro-o, ge-o-gra-fi-o, Es-to-ni-o. J kaj ý ne estas vokaloj kaj tial memstaran silabon formi ne povas: Eý-ro-po, laý-di, poý-po, kaj: aj-lo, soj-lo, ja-ro, jus-ta.


La silabigado okazas øenerale laý la samaj reguloj kiel en la aliaj lingvoj; cit-ro-no aý ci-tro-no, prob-le-mo aý pro-ble-mo. Pro klareco estas rekomendinde ne intermiksi afiksojn, radikojn kaj gramatikajn fina¼ojn: tranæ-il-o, patr-in-o, mal-akr-a, ba-nan-arb-o (ne "ba-na-nar-bo", æar tio estus malfacile komprenebla), lav-akv-o (ne "la-vak-vo"!).
Praktikan valoron la silabigado havas tiam, kiam oni bezonas dividi iun vorton inter du linioj. Æe tio nepre evitu transporti solan gramatikan fina¼on, precipe -n kaj -j
8. AKCENTO.

8
Akcenton havas æiam la antaýlasta silabo de la vorto: homo, krajono, Esperanto, vokalo, facila, pomoj, hieraý, ankaý (ne "pomoj, hieraý, ankaý", æar j kaj ý ne estas vokaloj), Estonio, geografio, historio, apud (ne "apud"!), malbona (ne "malbona"!), ekiri (ne "ekiri"). Precipe hungaroj, æehoslovakoj kaj finnoj zorge atentu la øustan akcentadon, æar pro influo de sia gepatra lingvo ili tre emas akcenti la unuan silabon de la vorto ("la hungaraj esperantistoj tutkore bonvenigas vin" anstataý la hungaraj esperantistoj tutkore bonvenigas vin).


Ankaý en la kunmetitaj vortoj akcenton havas la antaýlasta silabo de la tuta vorto: dompordo, buterpano (ne "buterpano", kiel kelkaj diras), kolorriæa (ne "kolorriæa"), matenmanøo (ne "matenmanøo"). Sed kiam estas necese aparte substreki la unuan vorton de la kunmeta¼o, oni escepte transportas la akcenton al øi, same kiel ankaý en la frazo oni akcentas tiun vorton, pri kiu oni volas speciale atentigi: Matenmanøon mi deziras, ne tagmanøon! Same æe prefiksoj: Iru maldekstren, ne dekstren! Li estas nia patro, ne bopatro.
9. LONGECO DE LA VOKALOJ.

9
Komparu la du e en la vorto vetero kaj vi trovas, ke ili ne estas egalaj: la dua, akcentata, estas pli longa ol la unua, senakcenta. Tiel estas pri æiuj vokaloj - la akcentataj estas longaj, la senakcentaj estas mallongaj: makadami, honoro, murmuri, æevaleto.


Plue komparu a en la vortoj paro kaj parto kaj vi trovas, ke en paro øi estas pli longa ol en parto. La kaýzo estas tio, ke en paro post a estas nur unu konsonanto, sed en parto du konsonantoj. Kiam akcentatan vokalon sekvas neniu aý nur unu konsonanto, øi estas longa, sed kiam øin sekvas du aý pli multaj konsonantoj, øi estas mallonga: poþo - poþto, kreto - kresto, nuko - nukso, viro - virto, kamforo - komforta, barako - barakti.
Kiam unusilaba vorto finiøas per konsonanto, la vokalo estas mallonga: dum (sed en dume estas longa u), per (sed pere), min (sed mia). En la vorto unu ambaý vokaloj estas mallongaj, same en apud. Patro estas elparolata de kelkaj kun longa, de aliaj kun mallonga a.
Ne elparolu la vokalojn tro longe kaj tire, ankaý ne tro mallonge, hake, sed sekvu la oran mezvojon!
10. VORTKLASOJ.

10
La lingvo konsistas el vortoj, kiuj dividiøas je 9 klasoj:


Substantivoj estas vortoj, kiuj respondas al la demando "kio øi estas?" kaj nomas objektojn, esta¼ojn k.t.p.: lampo, maþino, libro, hundo, birdo, homo, knabo, Karlo, elektro, amo, libereco. La substantivoj havas la fina¼on -o.
La substantivoj siavice dividiøas je komunaj nomoj kaj propraj nomoj. La komunaj nomoj distingas certan specon de objektoj kaj esta¼oj (lampo, libro, floro, pomo, seøo, homo, amo), dum la propraj nomoj indikas unu solan, certan objekton, lokon aý esta¼on kaj diferencigas øin de æiuj aliaj el la sama speco (Zamenhof, Petro, London(o), Hispanujo, Eýropo, Esperanto, la Nigra Maro, Longstrato, Literatura Mondo). La familiaj, personaj kaj lokaj nomoj estas kutime uzataj en ilia nacilingva formo (Privat, Kalocsay, Jean Forge, Marta, Napoli, Tallinn). Sed internacie konataj urbnomoj estas kutime esperantigataj (Londono, Parizo, Berlino), same ankaý internaciaj personaj nomoj (Andreo, Johano, Henriko, Aleksandro, Teodoro).
La adjektivoj respondas al la demando "kia øi estas?" kaj indikas kvaliton aý econ: granda, bona, bela, varma, ruøa. Æiuj adjektivoj havas la fina¼on -a.
La verboj respondas al la demando "kion øi (li, þi k.t.p.) faras?" aý "kio okazas?" kaj esprimas agon aý staton: skribas, dormis, manøos, promenus, stari, venu, pluvas, estas. La verboj havas la fina¼ojn -as, -is, -os, -us, -i kaj -u.
La pronomoj anstataýas substantivojn kaj adjektivojn: mi, vi, li, þi, øi, ni, ili, tio, kiu, æia, nenia.
Numeraloj: unu, du, tri, dek, cent, mil.
La adverboj precizigas verbojn, adjektivojn kaj aliajn adverbojn kaj indikas manieron, tempon, lokon, cirkonstancon k.t.p.: bone, bele, frue, nokte, hieraý, ankaý, supre, jes, ne. La derivitaj adverboj havas la fina¼on -e.
Prepozicioj estas uzeblaj nur kune kun substantivoj kaj pronomoj (neniam memstare) kaj indikas ilian rilaton al aliaj partoj de la frazo: sur (la tablo), en (la poþo), ekster (la domo), super (la urbo), kun (mi).
La konjunkcioj kunligas frazojn kaj frazpartojn: kaj, sed, nek ... nek, aý, kvankam, tamen, do, æar, ja, se, ol, æu.
Interjekcioj: ha! ho! he! fi! st! brr! miaý, voý-voý! zzzzz!
11. MAJUSKLOJ KAJ MINUSKLOJ.

11
La literoj dividiøas je minuskloj aý malgrandaj literoj (a, b, c, d...) kaj majuskloj aý grandaj literoj (A, B, C, D...).


Granda komeclitero estas uzata:
En la komenco de æiu memstara frazo: La vetero estas bela.
En la propraj nomoj: Julio Baghy, Budapest, Francujo, Ameriko, la Balta Maro, Internacia Esperanto-Muzeo, Literatura Mondo, Petro la Granda. (Povas ja troviøi multaj grandaj kaj ankaý malgrandaj Petroj, sed ekzistas nur unu kun la nomo Petro la Granda [rusa caro]).
Rimarko: La popolnomoj (franco, anglo, germano, svedo k.t.p.) estas ne propraj, sed komunaj nomoj. Tial mankas kaýzo skribi ilin per granda komenclitero. Same iliaj adjektivaj formoj (la itala lingvo, la norvega literaturo k.t.p.) devas esti skribataj per minusklo. Sed la vorto Esperanto estas kutime skribata per granda komenclitero (kvankam en multaj naciaj lingvoj oni skribas øin minuskle), æar øi estas ja propra nomo, same kiel Amsterdam, Goldsmith k.t.p. Por diferencigi øin de la verbo esperi multaj uzas ankaý øian adjektivan kaj adverban formon majuskle (la Esperanta literaturo, ni parolas Esperante; esperante signifas dum ni esperas), sed øiaj deriva¼oj per la afiksoj estu kompreneble skribataj minuskle (esperantisto, esperantigi, k.t.p.).
Per granda komenclitero oni personigas, idealigas, esprimas respekton: la Homo, la Ora Epoko, Dio. Kelkfoje, precipe en leteroj, oni skribas ankaý la vorton vi per majusklo (Vi), volante elmontri specialan respekton.
Per granda komenclitero estas ofte skribataj la nomoj de la monatoj (Januaro, Februaro, Marto), sed multaj skribas ilin ankaý minuskle (januaro, februaro, marto). La tagoj de la semajno estas æiam skribataj per malgranda komenclitero: dimanæo, lundo, mardo, k.t.p.
Kutime ankaý la mallongigoj de la titoloj: doktoro kaj profesoro estas skribataj per granda komenclitero: D-ro Zamenhof, Prof. Collinson. Sed la mallongigoj de sinjoro (s-o aý s-ro), sinjorino (s-ino), fraýlino (f-ino), samideano (s-ano), samideanino (s-anino), kamarado (k-do) kaj kamaradino (k-dino) estas kutime skribataj per minusklo. Kelkfoje, kiam oni volas elmontri specialan respekton, precipe æe alparolo en leteroj, ankaý tiuj vortoj estas skribataj per granda komenclitero, same kiel Vi.
TASKO 1.

12
(Elskribu aparte æiujn substantivojn, adjektivojn k.t.p.!)


Skeptika vilaøanino
Maljuna vilaøanino venis al Moskvo. Kun granda intereso þi rigardis la urbon kaj admiris la aýtomobilojn kaj tramojn, æar la unuan fojon en sia vivo þi estis en granda urbo.
Interalie þi vizitis ankaý la bestan øardenon, kie þi vidis diversajn strangajn bestojn, kiajn þi neniam antaýe vidis. Kiam þi fine venis al loko, kie estis du øirafoj kun longegaj koloj, þi ne povis plu teni sin kaj ekkriis indigne: "Tio estas trompo! Tiaj bestoj ne povas ekzisti!"
Poste oni montris al þi kamelon. Kiam la simpla maljunulino ekvidis tiun malbelan beston, si tuj ekkriis kolere:
"Ho, tiuj komunistoj! Kion ili faris el la æevalo!"

DUA LECIONO
12. NEDIFINA ARTIKOLO.

13
Nedifina artikolo en Esperanto ne ekzistas. Jam per si mem la vortoj estas nedifinitaj: lampo = iu lampo, tablo = iu tablo, k.t.p.


Kelkfoje tamen unu estas uzata kiel nedifina artikolo ("Unu vidvino havis du filinojn" æe Zamenhof), sed tio ne estas imitinda, æar unu kiel numeralo indikas ja nombron, kaj dirante unu vidvino oni asertas, ke ne temas pri du aý pli multaj vidvinoj, sed pri unu sola. La uzado de unu kiel nedifina artikolo povas kaýzi eæ miskomprenojn: se vi diros "mi havas unu bonan edzinon", oni eble opinios, ke vi havas kelkajn edzinojn, el kiuj nur unu estas bona. Sed ja ne tio estis la intenco! Diru tial tute simple mi havas bonan edzinon, æar estas ja memkompreneble, ke vi havas unu edzinon, ne du.
Volante speciale akcenti nedifinitecon, oni uzas la nedifinan vorton iu: 'iu dana samideano skribis al mi', 'En iu gazeto mi trovis tre interesan artikolon'.
13. DIFINA ARTIKOLO.

14
A) La difina artikolo (la) estas uzata:


Kiam temas pri io konata, difinita, por diferencigi øin de æiuj aliaj el la sama speco: Mi legas libron; la libro (= tiu libro, kiun mi legas) estas interesa. En la øardeno (= konata, certa øardeno) sub mia fenestro kreskas multaj floroj; la floroj (= tiuj floroj, kiuj kreskas sub mia fenestro) estas tre belaj. Mi sidas æe la tablo (= certa, difinita tablo, mia tablo) kaj skribas. Li metis la manon (= sian manon) en la poþon (= sian poþon). La itala lingvo (= tiu lingvo, kiu estas øenerale konata sub la nomo "itala") estas bela.

Rimarko: Kiam kelkaj substantivoj sekvas unu la alian, ne estas necese ripeti la artikolon antaý æiu el ili, sed sufiæas, se øin havas nur la unua: La libro, plumo kaj kajero kuþas sur la tablo. Sed pro klareco oni povas ja ankaý diri: la libro, la plumo kaj la kajero.


Kiam parolante pri io aý iu oni øeneraligas, t.e. pensas pri æiuj el la sama speco: La homo (= æiu homo) havas du piedojn. La þuisto (= æiu þuisto) riparas þuojn kaj botojn. Oni diras, ke la vero (= æiu vero) æiam venkas. - Same en multnombro: La svedoj (= æiuj svedoj) vivas en Svedlando. La birdoj (= æiuj birdoj) havas du flugilojn.
Kiam oni celas tuton de io: Donu al mi la kafon! (= la tutan, la priparolitan aý la montratan kafon)! La knabo manøis la panon (= la tutan aý la priparolitan panon). Sed kiam temas pri parto de io, artikolo ne estas uzata: Donu al mi kafon (= iom da kafo)! Sur la stratoj iras homoj (= nedifinita nombro da homoj).
Kutime antaý plej + adjektivo: Li estas la plej bona homo en la tuta mondo. - Kelkfoje antaý plej + adverbo (Margareto kantas la plej bele el æiuj), sed tio ne estas imitinda.
B) Artikolo ne estas uzata:
Antaý propraj nomoj. Sekve neniam "la Kopenhago, la Eýropo, la Petro, la Esperanto", sed simple: Kopenhago, Eýropo, Petro, Esperanto. Kun la nomoj de riveroj kaj montoj kelkaj tamen uzas artikolon: la Danubo, la Alpoj. Sed tio estas evidente imitado de nacilingva kutimo.
Artikolo ne estas uzata ankaý tiam, kiam antaý la propra nomo troviøas iu titolo aý alia vorto, indikanta rangon aý profesion (sinjoro, sinjorino, fraýlino, doktoro, advokato, þuisto, þoforo k.t.p.): Æu vi konas sinjorinon Isbrücker (ne "la s-inon Isbrücker"!). Esperanto estas kreita de D-ro Zamenhof (ne "de la D-ro Z."!).
Rimarko: Sed kiam antaý la propra nomo staras adjektivo, oni devas uzi artikolon: La bela Stockholm. La fama Julio Baghy. La facila Esperanto. La malnova Eýropo. La blua Danubo. Same: La urbo Stockholm. La rivero Volga. La monto Sinaj. Kaj ankaý: la Balta Maro, la Altaj Tatroj, la Granda Urso, k.t.p.
Antaý la nomoj de la monatoj kaj semajnotagoj: La 6-an de novembro (ne "la novembro"!). Dimanæo (ne "la dimanæo"!) estas la plej bona tago de la semajno.
Kiam oni øenerale parolas pri la substancoj kaj sezonoj: Štalo estas fleksebla, sed þtono ne estas fleksebla. Vitro estas rompebla kaj travidebla. Somero estas la plej varma kaj vintro estas la plej malvarma sezono. Sed oni povas diri ankaý la somero, la vintro k.t.p.
Kiam iu alia difina vorto (tiu, mia, via k.t.p.) estas uzata: Tiu æambro (ne "la tiu" aý "tiu la æambro") estas bela. Mia patro (ne "la mia patro") estas maljuna.
Kutime en librotitoloj: Æe¶oslovaka antologio. Bela Joe. Krimo kaj puno. Stranga Hereda¼o. Tamen ofte artikolo estas uzata: La Ora Štuparo. La viro el Francujo. La junulino el Stormyr.
Kun la nomoj de organizoj k.s. oni kelkfoje uzas artikolon (la Ligo de Nacioj), sed tio þajnas deveni de la influo de naciaj lingvoj kaj estas pli logike uzi ilin kiel proprajn nomojn sen artikolo.
Rimarko: La artikolo ne estas superflua balasto, kiel eble opinias slavoj kaj aliaj, en kies gepatra lingvo øi mankas, sed øi estas nepre necesa por la klareco kaj precizeco de la esprimoj, al kiuj øia uzo aý neuzo donas ofte tute alian sencon.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Elŝuti 0.54 Mb.

  • KELKAJ KONSILOJ AL KURSGVIDANTOJ
  • UNUA LECIONO 1. ALFABETO.
  • 2. ELPAROLO.
  • 4. NG KAJ NK.
  • 5. BS, BT, KZ.
  • 9. LONGECO DE LA VOKALOJ.
  • 10. VORTKLASOJ.
  • 11. MAJUSKLOJ KAJ MINUSKLOJ.
  • DUA LECIONO 12. NEDIFINA ARTIKOLO.
  • 13. DIFINA ARTIKOLO.

  • Elŝuti 0.54 Mb.