Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Ivan maĵuraniĉ la morto de smail-agao ĉengiĉ

Elŝuti 19.16 Kb.

Ivan maĵuraniĉ la morto de smail-agao ĉengiĉ




Dato04.01.2018
Grandeco19.16 Kb.

Elŝuti 19.16 Kb.

IVAN MAĴURANIĈ


LA MORTO DE SMAIL-AGAO ĈENGIĈ

la perlo de la kroata literaturo,


kiun almenaŭ kvin personoj tradukis al Esperanto
tradukoj kaj recenzoj

prijevodi i recenzije


biser hrvatske književnosti
kojeg je barem pet osoba prevodilo na esperanto
SMRT SMAIL-AGE ČENGIĆA
IVAN MAŽURANIĆ

ENKONDUKO
LA PROJEKTO "MAĴURANIĈ"

La eposo "La morto de Smail-agao Ĉengiĉ", aperinta en 1846 estas perlo de la kroata literaturo kaj deviga legaĵo en lernejoj.


Esplorante la historion de la esperanta movado en Kroatio, mi rimarkis, ke tiu ĉi libro havis tre interesan sorton
Ĝin traduki al Esperanto provis pluraj personoj en diversaj jaroj. Inter ili estis la plej gravaj kroataj esperantaj pioniroj Mavro Špicer (1933) kaj Danica Bedeković (1909), iom malpli konataj esperantistoj Ivan Stalzer (1910 kun Bedeković) kaj Zlatko Hribar (ĉ. 1925, sed nepublikigita) kaj fine la plej bonan kaj verŝajne definitivan tradukon prezentis en 1972 la elstara kaj tre kvalita kroata tradukanto Josip Velebit. Recenzoj, reklamoj kaj eĉ disputoj pri tiuj tradukoj aperis en pluraj esperantaj gazetoj. Sian opinion pri la tradukoj de Špicer kaj Velebit donis ankaŭ la famega hungara esperanta poeto Kalocsay!
Venis al mi la ideo, savi por kroata movada historio ĉion ĉi, kaj prefere en unusola libreto. Estis tio tre ambicia projekto, kiun mi emas nomi "Projekto Maĵuraniĉ". Cetere, post tri jaroj estos 200-jara jubileo de la naskiĝo de Ivan Maĵuraniĉ!

Mi kolektis ĉiujn tekstojn, difinis la enhavon kaj organizis la laboron. Grava helpo kaj komprenemo venis de nia esperantisto Stanko Rukelj, kiu tre diligente kaj atente post longa laboro enkomputiligis la tradukojn de Špicer kaj Velebit.


Mi intencis fari la tutan libreton libere prenebla el Interreto kaj presigi ĝin en nur ĉ. 50 ekzempleroj. Cetere, la celo de tiu ĉi laboro estas savi kroatan esperantan historion kaj eventuale montri al eksterlandaj esperantistoj parton de la kroata kulturo.
Neniu el ni du kunlaborantoj celas ian ajn profiton el tiu laboro.

LA VERKO
La fabulo de "Smail-agao" okazas ne en Kroatio, sed en la otomane (turke) regataj landoj Hercegovina kaj Montenegro, tamen ne multe for de Kroatio. Turka mahometana agao (loka estro) Smail tre turmentas malriĉajn kristanajn vilaĝanojn ("rajahon"), kiujn li malestimas kaj opinias malgravaj estaĵoj, el kiuj li nur volas elpremi tro altegan imposton. Krom tio li kruele traktas kaptitajn kristanajn batalantojn.


Fine la agaon atingas justa puno: la subpremata popolo organiziĝas, atakas lian taĉmenton kaj la agao mortfalas en la batalo. Kvankam li per ĉiuj rimedoj volis atingi postmortan gloron pro sia batala kuraĝo kaj ĉiuspeca grandeco, tamen la posteuloj memoras lin laŭmerite nur kiel tiranon kaj fiulon.
La fabulo baziĝas sur vere ekzistintaj homoj kaj lokoj kaj iuj historiaj eventoj. Sed la aŭtoro permesis al si fari kelkajn ŝanĝojn. Ekz. la agao ne estis tia persono kaj vere li pereis en tute aliaj cirkonstancoj. Tamen, tio neniom malgrandigas la valoron de la verko.
La aŭtoro volis montri, ke tiranoj ĉiam devas fali, sklavoj iam nepre liberiĝos kaj fine la historio la tiranojn certe ne favoros.
La stilo kaj la ritmo de la eposo intence estas tiu de tradiciaj popolaj poemoj, kiuj kutime parolas pri historiaj okazaĵoj. La verko estas plena de turk-devenaj vortoj, kiuj tamen enhejmiĝis inter slavaj popoloj sur la balkana duoninsulo. Tiu stilo kaj tiu vorttrezoro donas al la verko certan koloron, kiun bedaŭrinde estas malfacile transporti al Esperanto. Krom tio, mallongaj versoj (ofte ok-silabaj) plenaj de rimo, plenaj de akraj bildoj, fortaj sentoj kaj saĝaj "lakonaj" konkludoj - ĉio ĉi faras tradukadon de tiu ĉi verko al Esperanto malfacilega tasko, sed ankaŭ granda defio. Ne mirinde, ke tiomaj homoj entreprenis tiun taskon!

LA AŬTORO


Ivan Maĵuraniĉ (1814-1890) estis kroata poeto, lingvisto kaj politikisto. Lia sola grava originala poezia verko estas ĝuste ĉi tiu eposo. Krom tio li majstre kompletigis mankantajn partojn de la grava kroata mezepoka eposo "Osman" (de Ivan Gunduliĉ), brile imitinte la lingvon el tiu epoko kaj la stilon de la aŭtoro. Kiel lingvisto li enkondukis multajn modernajn vortojn en la kroatan lingvon. La pinto de lia politika kariero estas, ke li inter 1873 kaj 1880 estis kroata banuso, t.e. iaspeca subreĝo por Kroatio. Kroatio tiam estis parto de Aŭstrio-Hungario, sed havis aŭtonomion kaj sian propran estron el la kroatia nobelaro. Maĵuraniĉ escepte estis nenobelo. Lia ĉefa politika rezulto estis modernigo de Kroatio.

Klobučar Davor

* * *


Ivan Mažuranić (1814-1890)

U V O D

PROJEKT "MAŽURANIĆ"


Ep "Smrt Smail-age Čengića" objavljen 1846. jest biser hrvatske književnosti i dio školske lektire.

Istražujući povijest esperantskog pokreta u Hrvatskoj primijetio sam da je u njemu ovo djelo imalo veoma zanimljivu sudbinu.
Prevođenjem "Smail-age" na esperanto bavilo se nekoliko naših esperantista, neovisno jedan o drugome i u različita vremena. Među njima su najvažniji hrvatski esperantski pioniri Mavro Špicer (1933) i Danica Bedeković (1909), nešto manje poznati esperantisti Ivan Stalzer (1910, s Bedekovićevom) i Zlatko Hribar (oko 1925, ali neobjavljeno), a na kraju je 1972. objavljen najbolji i vjerojatno konačni prijevod našeg istaknutog esperantskog prevodioca Josipa Velebita.
Recenzije, reklame i čak prepirke o ovim prijevodima pojavile su se u nekoliko esperantskih novina. Svoje mišljenje o Špicerovom i Velebitovom prijevodu dao je i veliki mađarski esperantski pjesnik Kalocsay!
Došao sam na zamisao da za povijest hrvatskog esperantskog pokreta spasim sve ovo, po mogućnosti skupljeno u jednu jedinu knjižicu. Bio je to veoma ambiciozan projekt kojeg sam nazvao "Projekt Mažuranić". Uostalom, za tri godine bit će 200-godišnjica rođenja ivana Mažuranića!
Skupio sam sve tekstove, isplanirao sadržaj knjige i organizirao provedbu projekta. Veliku pomoć i razumijevanje pružio je naš esperantist Stanko Rukelj koji je marljivim i napornim radom ubacio u kompjuter Špicerov i Velebitov prijevod.
Cilj je učiniti ovu knjižicu svima dostupnu preko Interneta, ali i dati tiskati simbolično izdanje od nekih pedesetak primjeraka.
Naime, ovaj posao se radi samo zato da bi se sačuvala naša esperantska povijest i da bi se pokazao u inozemnim esperantskim krugovima jedan dio hrvatske kulture.
Nijedan od nas dvojice ne očekuje od ovoga nikakvu zaradu.

DJELO
Radnja "Smail-age" ne odvija se u Hrvatskoj, nego u Hercegovini i Crnoj Gori koje su bile pod vlašću Turaka i ne jako daleko od same Hrvatske. Muslimanski aga (lokalni vladar) Smail silno ugnjetava siromašne kršćanske seljake ("raju"), koje on prezire i smatra nevrijednim stvorenjima, od kojih ipak želi iscijediti što više poreza. Osim toga on okrutno postupa prema zarobljenim kršćanskim borcima.


Na koncu ga dostiže zaslužena kazna: potlačen narod se organizira, napada njegovu četu i aga pogiba u borbi. Iako je on na sve načine nastojao da ga buduća pokoljenja opjevaju kao velikog junaka, ipak će biti po zasluzi zapamćen samo kao silnik i loš čovjek.
Radnja se temelji na nekim stvarnim likovima, mjestima i zbivanjima, ali si je autor dozvolio pjesničku slobodu i napravio i neke izmjene. Sam Smail-aga npr. nije bio takav lik, a i poginuo je u sasvim drugačijim okolnostima. To ipak ne umanjuje vrijednost ovog spjeva.
Autor je zapravo htio pokazati silnici uvijek moraju pasti, da će se robovi jednom ipak osloboditi, a povijest da će tirane po zasluzi ocijeniti negativno bez obzira na njihove želje.
Stil i ritam epa namjerno su preuzeti iz tradicionalne narodne poezije, onako kako ona i inače govori o povijesnim zbivanjima. Djelo je puno turcizama, ali oni su se ipak donekle udomaćili među slavenskim narodima Balkanskog poluotoka. Takav stil i takav rječnik daju djelu odgovarajuću boju, ali to je teško prenijeti u esperanto. Osim toga, kratki stihovi (često od samo 8 slogova) puni rime, snažnih slika i osjećaja i mudrih izreka - sve je to učinilo prevođenje ovog djela na esperanto iznimno teškom zadaćom, dapače velikim izazovom. Nije čudo da se na tom zadatku iskušalo toliko naših esperantskih imena!

AUTOR
Ivan Mažuranić (1814-1890) bio je hrvatski pjesnik, jezičar i političar. Njegovo jedini veliko izvorno pjesničko djelo je upravo ovaj ep. Osim toga, on je majstorski nadopunio nedostajuće dijelove velikog hrvatskog srednjovjekovnog epa "Osman" Ivana Gundulića, oponašajući jezik i stil iz tog vremena. Kao jezikoslovac je uveo u hrvatski jezik mnoge moderne riječi. Vrhunac njegove političke karijere bio je između 1873 i 1880, kada je bio hrvatski ban. Ta je titula na esperantu objašnjena kao neka vrsta potkralja za Hrvatsku, iz redova hrvatskog plemstva, koje je imalo izvjesnu autonomiju u sastavu tadašnje Austro-Ugarske. Iznimno, Mažuranić nije bio plemić, nego je znan kao "ban pučanin". Njegova velika zasluga je bila moderniziranje Hrvatske.


Klobučar Davor






Elŝuti 19.16 Kb.

  • SMRT SMAIL-AGE ČENGIĆA IVAN MAŽURANIĆ ENKONDUKO

  • Elŝuti 19.16 Kb.