Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Aro on joukko jotakin arbaro tendaro montaro hararo kamparo Leciono 5a kampara vivo

Elŝuti 129 Kb.

Aro on joukko jotakin arbaro tendaro montaro hararo kamparo Leciono 5a kampara vivo




Dato21.11.2017
Grandeco129 Kb.

Elŝuti 129 Kb.


ARO on joukko jotakin

arbaro tendaro


montaro hararo kamparo





Leciono 5A

Kampara vivo
En somero multaj homoj iras al la kamparo. Kelkaj havas kabanon, aliaj tranoktas en tendo. En Finnlando estas multaj lagoj, arbaroj kaj insuloj. Ĉi tie estas loko por ĉiuj. Akvo en kelkaj lagoj kaj riveroj estas tiom pura, ke oni povas trinki ĝin. Ni ankoraŭ havas puran kaj belan naturon.
Veera: Kion vi faras somere?

Karina: Mi kutime iras al la kamparo, kie miaj gepatroj havas domon.

Veera: Kie la domo estas?

Karina: Ĝi estas en orienta Finnlando.

Veera: Kion vi faras tie?

Karina: Mi helpas miajn gepatrojn, saŭnas, trinkas bieron aŭ du, naĝas en la lago kaj tiel plu.

Veera: Kia lago ĝi estas?

Karina: Nu, ne tre granda. Sed la akvo estas pli varma ol en la maro.

Veera: Kiom ofte vi iras al la kamparo?

Karina: Ĉiusomere, sed ankaŭ kelkfoje vintre.





arbo = puu

arbaro = metsä

tendo = teltta

tendaro = leiri

monto = vuori

montaro = vuoristo

haro = hius, karva

hararo = tukka

kampo = pelto

kamparo = maaseutu

- - - - - - - - -

kampara vivo = maalaiselämää

vivi = elää

somero = kesä

multaj = monet, monia

homoj = ihmiset

iri = mennä

kelkaj = jotkut

havi = olla (omistaa)

kabano = mökki

aliaj = toiset, muut

tranokti = yöpyä

lago = järvi

insulo = saari

ĉi tie = täällä

loko = paikka (tässä: tilaa)

por ĉiuj = kaikille

ĉiu = jokainen

akvo = vesi

en kelkaj = joissakin

rivero = joki

tiom = niin

pura = puhdas

ke = että

oni povas = voi(daan)

povi = voida

trinki = juoda

ĝin = sitä

ankoraŭ = yhä

naturo = luonto

kion? = mitä?

fari = tehdä

somere = kesällä

kutime = yleensä

miaj gepatroj = vanhempani

domo = talo

orienta = itä-, itäinen

helpi = auttaa

saŭni = saunoa

biero = olut

aŭ = tai

du = kaksi

naĝi = uida

kaj tiel plu (ktp) = ja niin edelleen

kia = millainen

nu = no


ne tre = ei kovin

sed = mutta

pli varma ol = lämpimämpi kuin

maro = meri

kiom ofte? = kuinka usein?

ĉiusomere = joka kesä

ankaŭ = myös

kelkfoje = joskus

vintre = talvella





Vuodenaikoina
printempe (en la printempo) = keväällä

somere = kesällä

aŭtune =syksyllä

vintre = talvella


ĉiuprintempe (en ĉiu printempo) = joka kevät

ĉiusomere = joka kesä

ĉiuaŭtune = joka syksy

ĉiuvintre = joka talvi



Kompasdirektoj – ilmansuunnat





ESPLORU


Oni on suomen passiivimuotoa vastaava pronomini. Sitä käytetään, kun ei ole tarpeen sanoa, kuka on tekijänä. Oni-pronominia muistuttaa ranskan on- tai ruotsin man-pronominia.

SKRIBU
Oni saŭnas en Finnlando. (Suomessa saunotaan.)



Oni skribas per skribilo. (Kynällä kirjoitetaan.)

Vastaa tekstiin liittyviin kysymyksiin.


Kie homoj estas en la somero? – Ili estas…

a) en la rivero b) en la kamparo c) en la komputilo

Kie oni povas tranokti? – oni povas tranokti…

a) en kalkulilo b) en tendo c) en kabano

Kio estas tipa por Finnlando (tyypillistä Suomelle)?

a) belaj virinoj b) varma biero c) arbaroj

Kion Karina faras en la kamparo?

a) ŝi naĝas b) ŝi promenas en arbaro c) ŝi saŭnas

Kiom varma akvo estas en la lago?

a) sufiĉe (tarpeeksi) varma por naĝi

b) same varma kiom saŭno

c) pli malvarma ol vintre

K

ESPLORU
iom ofte? Kuinka usein?




Kiom ofte vi iras al la kamparo?

K

PAROLU/


SKRIBU


iom ofte? Harjoittele. Tee kysymyksiä annettujen sanojen avulla ja vastaa kokonaisin lausein valitsemalla alla olevista malleista.
Kiom ofte vi lavas viajn manojn? (Kuinka usein peset kätesi?)

- Mi lavas mian manojn kvarfoje tage. (Pesen käteni neljä kertaa päivässä.)

Kiom ofte vi...

lavi (pestä) manoj (kädet)

kombi (kammata) hararo (hiukset)

ŝminki (meikata) vangoj (posket)

tondi (leikata saksilla) ungoj (kynnet)

ungventi (rasvata) haŭto (iho)

ruĝigi (punata) lipoj (huulet)

streĉi (venytellä) kruroj (jalkavarret)

ŝanĝi (vaihtaa) ŝtrumpoj (sukat)

brosi (harjata) dentoj (hampaat)

elpremi (puristaa ulos) aknoj (finnejä)

foseti (kaivaa) nazo (nenä)


- Mi _______-as la ___________ -n ...
• unufoje/dufoje/trifoje/kvarfoje/kelkfoje (joskus)

• tage (päivässä)/semajne (viikossa)/monate (kuukaudessa)/jare (vuodessa)

• ĉiutage (joka päivä)/ĉiusemajne (joka viikko)/ĉiumonate (joka kuukausi)/ĉiujare (joka vuosi)

• neniam (en koskaan)





SKRIBU













1





































2




























3

























































































































5








































6





































7












































































8































9











































10
























Täytä ristikko

1. yhä


2. yöpyä

3. jotkut, joitakin

4. juoda

5. tehdä


6. olut

7. joskus

8. vanhemmat

9. saari


10. puhdas

Pystysuoraan muodostuva sanonta on suomeksi ____________________________________ .


A

ESPLORU
l aŭ por? Sekä al- että por-prepositio voivat kääntyä suomeksi –lle. Al-prepositio on por-prepositiota konkreettisempi. Se voi esimerkiksi ilmaista suuntaa tai jonkin liikkumista paikasta toiseen, kun taas por ilmaisee tarkoitusta tai päämäärää.

- liike, suunta: Mi donas leteron al Karina. = Annan Terolle kirjeen.

- tarkoitus, päämäärä: Mi havas leteron por Karina. = Minulla on kirje Terolle (Teroa varten).
Por-prepotitiota käytetään myös verbin perusmuodon edellä.
Ni venis al Kroatio por naĝi. = Tulimme Kroatiaan uimaan.

T

ESPLORU

SKRIBU
abelvortoj – taulukkosanoja. Erilaisista ki-ja ti-sanoista voi muodostaa taulukon. Ti-sanojen merkitystä voi tuoda puhujaa lähemmäksi ĉi-sanan avulla.


Täydennä taulukko. Lue taulukkoa ensin vaakatasoon. Ensimmäisenä vasemmalla on ki-kysymyssana. Siihen vastaa ti-sana. Kolmantena ĉi ti-sana on ti-sanaa lähempänä.


kysymyssana

osoitussana (etäälle)

osoitussana (lähelle)

kio?

mitä, mikä?

tio

tuo, se

ĉi tio

tämä

kiu?

kuka, kumpi, mikä (niistä)?

tiu

tuo, se (niistä)

ĉi tiu

tämä (näistä)

kia?




tia

tuollainen, sellainen

ĉi tia




kies?

kenen?

ties

tuon,sen

ĉi ties




kie?




tie




ĉi tie

täällä

kien?

minne?

tien




ĉi tien




kiel?




tiel

täten, siten

ĉi tiel




kial?

miksi?

tial




ĉi tial

tämän vuoksi

kiam?

milloin?

tiam




ĉi tiam

tällöin

kiom?

missä määrin?

tiom

tämän verran/niin paljon

ĉi tiom

näin paljon



SKRIBU


ESPLORU


Lisää puuttuvat taulukkosanat viivoille. Huomaa kiu- ja kio-sanojen erosta: kahta irrallista o-sanaa ei voi koskaan olla peräkkäin. Esperantoksi sanotaan kiu biciklo ja tiu biciklo, ei koskaan *tio biciklo.
1. _____ (mikä) estas tio? 2. _____ (tuo) estas tendo. 3. _____ (mitä) vi havas? 4. Mi havas novan ___________ (teltta). 5. ______ (kenen) biciklo tiu estas? 6. _____ (mikä) biciklo estas via? 7. _____ (tuo) biciklo meze. 8. _____ (millainen) via biciklo estas? 9. Ĝi estas ________ (tällainen). 10. _______ (koska) ni iras bicikli? 11. Mi ne ________ (niin paljon) ŝatas bicikli. 12. _____ (miten) vi iras al via laborejo? Per buso. 13. _____ (missä) via laborejo estas? 14. _____ (minne) vi iras? Al la urbocentro. 15. Ankaŭ mi iras _______ (sinne).
Persoonattomat lauseet
Esperantossa ei käytetä muodollista subjektia. Kuten suomessakin, lauseita voi muodostaa ilman tekijää.
Estas bone legi multe. (On hyvä lukea paljon.)
Huomaa, että mikäli kuvailtavaa pääsanaa ei ole, a-sanan sijaan käytetään e-sanaa, joka viittaa verbiin.


Estas bele. (On kaunista.)




Estas bela vetero. (On kaunis sää.)


ESPLORU

K

SKRIBU
ia vetero estas? Millainen sää on?


Monesti säätä kuvataan persoonattomilla lauseilla. Koko virke voi olla yhden sanan mittainen.

Pluvas. (Sataa.) Nubas. (On pilvistä.) Neĝas. (Sataa lunta.) Ventas. (Tuulee.)

AR-jälkiliite.

Katso kappaleen alussa olevia kuvia. Keksi mallin mukaan lisää ARO-sanoja ja suomenna.


Alkuperäinen sana sanavartalo esine suomennos
1. birdo (lintu) bird’ birdaro linnusto

2. homo (ihminen) ________________ _____________ _________________

3. membro (jäsen) ________________ _____________ _________________

4. meblo (huonekalu) ________________ _____________ _________________

5. vorto (sana) ________________ _____________ _________________

6. horo (tunti) ________________ _____________ aikataulu

7. libro (kirja) ________________ _____________ kirjakokoelma1

8. ŝtupo (porras) ________________ _____________ _________________

9. gazeto (sanomalehti) ________________ _____________ _________________
• Jälkiliitteiden yhdistelmiä.
regi (hallita)  registo (hallitsija)  registaro (hallitus)

manĝi (syödä)  manĝilo (ruokailuväline)  manĝilaro (aterimet)


Leciono 5B


ESPLORU

Prepozicioj – prepositioita.





H

SKRIBU
arjoittele prepositioita. Piirrä vihkoosi kuva seuraavien ohjeiden mukaan. Yhdyssanat on tässä erotettu heittomerkillä. Saat käännösapua alla olevasta sanalistasta. Kursivoidut sanat löytyvät yltä.


”Estas domo sur monteto. La domo havas du fenestrojn kaj pordon inter la fenestroj. Sur la domo estas tegmento kaj meze sur la tegmento estas fum’tubo. El la fumtubo venas fumo. Maldekstre apud la fumtubo estas anteno. Sur la anteno sidas birdo. Malantaŭ la domo estas granda piceo. Super la domo brilas la suno, parte malantaŭ nubo. En la tero, sub la domo, loĝas mus’familio. Antaŭ la domo, super la musoj, estas vojeto al pli granda vojo. Grimp’planto kreskas cirkaŭ la domo. Ĉe la domo staras du homoj: virino staras dekstre kaj viro staras maldekstre. La virino portas sitelon. Ŝi tre ridetas. La viro havas ĉapelon sur la kapo kaj cigaron en la buŝo.”



domo = talo

monteto = mäki

havi = olla (omistaa)

du = kaksi

fenestro = ikkuna

pordo = ovi

tegmento = (ulko-)katto

meze = keskellä

fumtubo = savupiippu

fumo = savu

maldekstre = vasemmalla

anteno = antenni

sidi = istua

birdo = lintu

piceo = kuusi

brili = loistaa

la suno = aurinko

parte = osittain

nubo = pilvi

tero = maa

loĝi = asua

musfamilio = hiiriperhe

vojo = tie

pli granda = isompi

grimpplanto = köynnöskasvi

grimpi = kiivetä

kreski = kasvaa

stari = seisoa

virino = nainen

porti = kantaa

sitelo = saavi, ämpäri

tre = kovasti

rideti = hymyillä

ĉapelo = hattu

kapo = pää

cigaro = sikari

buŝo = suu




A

ESPLORU
dverbit


Adverbit vastaavat erilaisiin kysymyksiin: miten, miten paljon, missä, milloin jne. Tavallisin tapa muodostaa adverbi on käyttää e-päätettä.
Ŝi kantas bele. (Hän laulaa kauniisti.)

T

SKRIBU
ehtävä: muodosta annetuista sanoista e-sanoja (adverbeja).
vorto traduko e-vorto traduko

varma lämmin varme lämpimästi

bona _______________ _______________ _______________

longa pitkä _______________ _______________

ebla _______________ _______________ ehkä

ekzemplo _______________ _______________ _______________

biciklo _______________ _______________ _______________

nokto _______________ _______________ _______________

printempo _______________ _______________ _______________

kutima _______________ _______________ _______________

mateno _______________ _______________ _______________
T

SKRIBU
äydennä lauseet käyttäen edellisissä harjoituksissa olleita adverbeja. Tarina on kerrottu osittain menneessä muodossa (-is) ja tulevassa muodossa (-os).


esim. pluvas = sataa pluvis = satoi pluvos = sataa (tulee satamaan)
Ni venis hieraŭ b___________________ al Esperanto-tendaro. Ni baldaŭ trovis bonan lokon por nia tendo. Sed kiel k_______________, n_______________ pluvis kaj ni ne dormis l_______________ . M_______________ la tuta tendo estis malseka. Hodiaŭ la suno brilas v_______________ sed la tendo estas ankoraŭ malseka. Eble estos pli b_______________ morgaŭ .


veni = tulla • hieraŭ = eilen • baldaŭ = pian • trovi = löytää • loko = paikka • tendo = teltta • sed = mutta • kiel = kuten • pluvi = sataa • dormi = nukkua • tuta = koko • malseka = märkä • hodiaŭ = tänään • ankoraŭ = yhä • morgaŭ = huomenna


ESPLORU


Myös seuraavat aŭ-loppuiset sanat ovat adverbeja.


almenaŭ = ainakin

ankaŭ = myös

preskaŭ = melkein

kvazaŭ = ikään kuin

apenaŭ = tuskin

ankoraŭ = yhä

baldaŭ = pian

hodiaŭ = tänään

hieraŭ = eilen

morgaŭ = huomenna


S

SKRIBU
ijoita sanat hodiaŭ, hieraŭ ja morgaŭ aikajalle.



ESPLORU


Johdoksia sanoista kelkaj ja aliaj
Pronomineista kelkaj (joitakin, muutamia) ja aliaj (muita) on johdettu hieman taulukkosanojen tapaan sanoja yhdistämällä niitä muihin sanavartaloihin.
speco (laji)  alispecaj (muunlaisia); kelkspecaj (muutamanlaisia)

loko (paikka)  aliloke (muualla); kelkloke (muutamissa paikoissa)

fojo (kerta)  alifoje (toiste); kelkfoje (toisinaan)

okazo (tapaus, tapahtuma)  aliokaze (muussa tapauksessa); kelkokaze (muutamissa tapauksissa)

maniero (tapa)  alimaniere (muulla tavalla); kelkmaniere (jollakin tavalla)
Kelkaj ja aliaj voivat myös esiintyä yksikössä.
kelka = muutama, tietty

alia = muu, toinen


E

SKRIBU
R-jälkiliite.
ERO on murunen tai pieni osa kokonaisuudesta. Keksi ERO-sanoja mallin mukaan.
Alkuperäinen sana sanavartalo esine suomennos
1. sablo (hiekka) sabl’ sablero hiekanjyvä

2. fajro (tuli) ________________ _____________ kipinä

3. neĝo (lumi) ________________ _____________ _________________

4. ĉeno (ketju) ________________ _____________ _________________

5. mono (raha) ________________ _____________ kolikko

6. pano (leipä) ________________ _____________ _________________

7. seĝi (sahata) ________________ _____________ _________________
k

ESPLORU
ertaus: kiu vai kio?


Joskus kysymyssanojen kiu ja kio käyttö tuottaa päänvaivaa, koska ne eivät aina vastaa suomen sanoja mikä ja mitä. Sen sijaan esimerkiksi ruotsissa ja englannissa ovat niitä vastaavat kysymyssanat:
Kio estas tio? (ru. vad är det?; en. what is it?)

Kiu libro estas via? (ru. vilken bok är din?; en. which book is yours?)
Ei ole mahdollista sanoa *kio libro.

Sen sijaan voidaan kysyä Kiu estas tiu?

Silloin 'kiu' tarkoittaa kuka?

– Tiu estas Carina.


K

ESPLORU
ertaus: akkusatiivi.


N-päätettä käytetään, kun sana on tekemisen kohteena. N-päätettä ei käytetä:
- esti-verbin yhteydessä

- prepositio-objektien kanssa


Kion Karina vidas? (Mitä Karina näkee?)

- Ŝi vidas katon.

- Ŝi donas manĝon al la kato. (Hän antaa ruokaa kissalle.)

A

ESPLORU
kkusatiivi ja sanaluokat




Akkusatiivia käytetään o-sanojen, a-sanojen ja pronominien kanssa. Partikkeleihin, kuten la-artikkeliin ja numeraaleihin, ei lisätä n-päätettä vaikka ne olisivatkin kohteena.


La hundo vidas la nigran katon. (Koira näkee mustan kissan.)

Iida manĝis du grandajn bulkojn. (Iida söi kaksi isoa pullaa.)


signolingve:

Mi amas vin.

Akkusatiivi pronominien kanssa:


Kiun vi vidas? (Kenet näet?)

Mi ne komprenas ĉi tion. (En ymmärrä tätä.)

Ŝi vidas ilin. (Hän näkee ne/heidät.)

La reĝo havas kelkajn problemojn. (Kuninkaalla on jotakin ongelmia.)


L

SKRIBU


ESPLORU
isää N tarvittaessa.

1. Karina estas ĉe Veera___. 2. Veera__ parolas kun ŝi__ . 3. Kion ŝi__ demandas? 4. – Ŝi__ demandas demando__. 5. Veera faras intervjuo___ . 6. Ŝi parolas kun amikino__. 7. Ili sidas en kabano__. 8. Karina estas ekonomiisto__. 9. Ŝi trinkas malvarma__ biero__ kaj naĝas en la__ lago__. 10. Veera havas skribilo__. 11. Shi donas ĝi__ al Karina__. 12. Karina vidas la hundo___ . 13. La hundo ne vidas ili___ .
Ĉi tio – tio ĉi.
Ĉi-pronomini tarkoittaa ”tämä” mutta se ei koskaan esiinny yksin. Sen voi lisätä ti-taulukkosanojen, kuten tio, tia, tie jne. eteen tai jälkeen. Ensimmäinen vaihtoehto on paljon tavallisempi.
ĉi tio = tio ĉi (tämä)

ĉi tien = tien ĉi (tänne)


Ĉi-pronominia voi käyttää myös o-sanojen kanssa. Tällöin se tulee aina pääsanan eteen.
ĉi intervjuo = ĉi tiu intervjuo (tämä haastattelu)


KVIZO

Taulukkosanat. Miten sanot…


tällainen __________________

tällöin __________________

näin __________________

näin paljon __________________

tänne __________________
Vertailu. Miten sanot…

suurempi __________________

pienempi __________________

saman kokoisia __________________


Jälkiliitteet. Mitä GE- ja IN-sanoja muistat?





Elŝuti 129 Kb.


Elŝuti 129 Kb.