Unua paĝo
Nia teamo
Kontaktoj
Pri ni

    ĉefpaĝo


Apliko de esperanto en scienco kaj teĥniko 1984

Elŝuti 0.84 Mb.

Apliko de esperanto en scienco kaj teĥniko 1984




paĝo1/8
Dato15.03.2017
Grandeco0.84 Mb.

Elŝuti 0.84 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

Ĉ e ĥ a E s p e r a n t o - A s o c i o

S C I E N C A - T E Ĥ N I K A S E K C I 0


Kolekto de la referaĵoj el la internacia seminario
APLIKO DE ESPERANTO

EN SCIENCO KAJ TEĤNIKO

1984
l. PERSPEKTIVOJ DE LA MONDA NUTRAĴ-PRODUKTADO

2. PROBLEMOJ DE LA FAKAJ LINGVO KAJ TRADUKO


B r n o 1 9 8 4

E N H A V O

Paĝo:
I. PERSPEKTIVOJ DE LA MONDA NUTRAĴ-PRODUKTADO


1. Miroslav TŮMA - Zdeněk TRČKA - Miroslava TRČKOVÁ; Ĉeĥoslovakio:

Pri la tutmonda nutraĵproblemo


2. Roland SCHNELL; Germanio - Okc. Berlino:

Biomaso: Kaj nutraĵo kaj brulaĵo. Ĉu biogaso estas la solvo?


3. Karl-Hermann SIMON; Germana DR:

Pri la taksado de la endanĝerigo de agrokulturaj terenoj pro malfruaj frostoj


4. Gábor KISS; Hungario:

Unu el la ebloj por plialtigo de la nutraĵproduktado en la agrarprodukta kooperativo. "Rákoczi" de Kardo­sku


5. František HAVLÍK; Ĉeĥoslovakio:

Vertiko - nova sistemo de 1a kulturado de vitoj ebli­ganta kompleksan meĥanigadon. Spertoj en la agrokultu­ra kooperativo "Dukla" Vracov


6. Richard PARTECKE; Germana DR:

Malalta flugo permesata!


7. Csaba SZÉKELY; Hungario:

Kontraŭhajla agado en Hungario


8. Bo.humir KÁBRT - Jan HOLEC; Ĉeĥoslovakio:

La genetika reala produktiveco de tritikaj kulturvari­oj kaj ilia ekostabileco


9. P. M. LERNER - U. Z. RAĤMATULLIN; Sovetunio - Uzbeka SSR:

Graveco de kontraŭsalmonelozaj rimedoj por la pligrandigo de la moderna viando-produktado


I0. Aleš NEDOMLEL; Ĉeĥoslovakio:

Apliko de kelkaj netradiciaj mineraloj kaj rokaĵoj en la terkulturo kaj nutraĵ-produktado, kaj alia provizo.


11. Zdeněk POLÁK ; Ĉeĥoslovakio:

Kelke da ekonomiaj rimarkoj pri la perspektivoj kaj problemoj en la etproduktado de nutraĵoj en Ĉeĥoslovakio

12. Zdeněk PLUHAŘ; Ĉeĥoslovakio:

Imunoĥemio en la moderna agrokulturo



II. PROBLEMOJ DE LA FAKAJ LINGVO KAJ TRADUKO
1. Wera DEHLER; Germana DR:

Terminologio internacia - radikoj, tendencoj kaj rilatoj al Esperanto


2. Miroslav MALOVEC; Ĉeĥoslovakio:

ISO - modelo por nia normiga laboro


3. Jan WERNER; Ĉeĥoslovakio:

Antinomio de termina hejmeco kaj internacieco


4. Miroslav BAROŠ; Ĉeĥoslovakio:

Pri provoj traduki la terminaron de akustiko


5. Lajos KOVÁCS; Hungario:

Entropiaj notoj pri kelkaj tehnikaj terminoj


6. Josef KAVKA; Ĉeĥoslovakio:

Kiama ŝanco por Esperanto-afiksoj en scienca terminologio?


7. Karolo PÍĈ; Ĉ.eĥoslovakio:

Principoj de Esperanto


8. Jan PIÓRO; Pola Popola Respubliko:

Elektitaj aspektoj de hemia nomenklaturo Esperanta


5. Andrzej WARSZAWSKI; Pola Popola Respubliko:

Pri la nomoj de ĥemiaj elementoj en Esperanto




PERSPEKTIVOJ DE LA MONDA NUTRAĴ-PRODUKTADO



PRI LA TUTMONDA NUTRAĴPROBLEMO
Ing. JUDr. Miroslav Tůma, CSc. - Ing. Zdeněk Trčka - Ing. Mi­roslava Trčková
La nutrado estas la eterna problemo de la homaro. Senkondiĉe estis ĉiam kaj por ĉiam restos kategorie postulata ekvilibro inter la nutraĵbezono por la samtempa nombro da homoj kaj ĝia saturado per la nutraĵprovizoj, kiuj estas al la dispono. Ĉiu manko de la nutraĵrimedoj kaŭzas malsaton alportantan malsanojn, epidemiojn, mortan kaj militojn. Ankaŭ nuntempe, en la relative tre evoluinta epoko, ekzistas ampleksaj teritorioj konsiderataj kiel la zono de la malsato.

La ekvilibro en la nutraĵproblemo posedas du flankojn:

a) la unua estas donita per la loĝantarnombro de la konsidera­ta teritorio aŭ de la tuta mondo kaj ties bezono,

b) la dua prezentas la eblecon per nutraĵprovizoj nutri ilin.

Sen malagrablaj sekvoj estas la kazo kiam validas a b. En la kazo a > b la malsato kun ĉiuj siaj kruelaj sekvoj de­nove alkondukoj minimume la ekvilibran staton.
al a) Farante analizon oni povas kreskantan aŭ malkreskantan loĝantarnombron esprimi matematike per la sekvanta ekva­cio:
At - Ao . qt 1/

Ao - la loĝantarnombro de la konsiderata regiono en la elirjaro

At - la loĝantarnombro de la konsiderata regiono en la fina jaro (t)

t - la nombro da jaroj

q - la koeficiento de la jara alkresko, kiu povas esti pozitiva aŭ negativa (q = 1)

Por la koeficiento q validas la sekva rilato:


q = 1 + pn - pm
pn - la mezvalora procento de la nombro da novnaskitaj infa­noj el la loĝantarnombro en la konsiderata tempinterva­lo.
pm - la mezvalora procento de la nombro da mortintaj homoj el la loĝantarnombro en la konsiderata intervalo
Post la anstataŭigo el la dua ekvacio en la unuan oni po­vas skribi la rilaton:

3)


At - Ao /l + pn - pm/t
La rilato vere aspektas tre simple, sed badaŭrinde ĝi en­havas du gravajn termojn, kiuj dum la konsiderata tempinterva­lo ne estas konstantaj kaj kies dependeco estas vere tre kom­plika:

pn konst pm konst


Ambaŭ termoj estas funkcioj de pluraj grandoj, apartenantaj al sekvaj fakregionoj:
a) la regiono de la materiala sekureco, kien apartenas kondi­ĉoj de la nutrado, vestado kaj loĝado,

b) la regiono de la ekonomio, kien apartenas kondiĉoj prepari­taj de la homa socio,

e) la regiono de la sanscienco, korpa higieno kaj preparado aŭ konservado de la favora vivomedio,

d) la regiono de la sociaj sciencoj,

e) la regiono de la biologio, kien apartenas tiu fazo de la homa agado, kiam la homo agas dum kondiĉoj de la plej alta mizero plenumante senkonscie la leĝon de la porviva batalo kaj de la konservado de sia speco,
f) kaj finfine la regiono de la moraleco kaj sentoj, kien a­partenas la rilatoj de la homara socio al la patrineco, geedzeco, maljunuleco kaj al la problemoj de militoj.
Ĉiu el ĉi tiuj regionoj donas en la funkcion grandojn tre malfacile pernumere esprimeblaj. Samtempe oni povas tre malfacile difini tiun regionon, kiu estos en la konsiderata tempepoko dominanta.
Sendube pli facile irebla vojo estas elekti kiel la elir- punktan valorojn atingitajn por la koeficiento q dum pasintaj tempintervaloj, ĉar oni ilin ne nur precize konas, sed oni ankaŭ scias ĉiujn kondiĉojn, kiuj tialigas la rezultan koefi­cienton q.
Laŭ la statistika jarlibro de ĈSSR por la jaro 1982 havis la mondo preskaŭ 4,5 miliardojn da loĝantoj en la jaro 1981. Ĉi tiu nombro estis transpaŝita en la jaro 1982. La loĝantar­nombro havis verŝajne la sekvan evoludirekton:


jaro

0

1600

1800

1870

1910

1938

1982

loĝantaro en miliardoj

250

500

775

1350

1730

2160

4500

Precipe evoluantaj ŝtatoj de la Tria Mondo havas altegan koeficienton q, kiu estas pli granda ol 1,02 (tio signifas la alkreskon pli altan ol 2% ĉiujare). Al ĉi tiu grupo de ŝta­toj apartenas Ĉinio, Hindio, Pakistano, Bangladesio, Indonezio, Vjetnamio, arabaj ŝtatoj, ŝtatoj en Afriko, Meza kaj Suda Amerikoj.


La substancan meriton je la kresko de la loĝantarnombro havas la pliperfektigita medicina zorgo.
Ĝis nun oni vere ne povas gupozi, ke la koeficiento de la loĝantaralkresko estas q 1. Se oni prenos laŭ la spertoj de la lastaj 4 jardekoj en la pripensado kvar eblecojn de 1a koeficiento q, oni ricevas la sekvan rezulton por la lo­ĝantarnombro en la jaro 2000:

loĝantarnombro q en la jaro 2000 en miliardoj


1,03 7,6 La jaro 2000 estos nur post unu

1,02 6,5 kaj duono de jardeko. Tio estas en

l,016 5,8 la ekonomia vivo tre mallonga tempo

­1,010 5,4

La tasko de nia seminario ne estas serĉi manierojn, kiel reguli akuŝadon aŭ kiel malplialtigi la loĝantarnombron en la mondo. Sed kiam oni volas ĉi tie paroli pri la nutraĵproblemo, do oni devas almenaŭ pripensi, kiel oni kapablus doni ĉiutagan panon por 7 miliardoj jam post dek kvin aŭ dudek jaroj. Mi pensas, ke tio estas la ĉefa kaj tute natura problemo de la nuntempa homaro.
al b) Kiom da homoj kapablas nia Tero nutri? Ĉi tio estas vere tre malnova, sed ĉiam akuta demando por la tuta homaro. La responda estas malfacila kaj ne unusenca. La analizo montras, ke la ebleco nutri la homojn dependas de plu­raj faktoroj, kies plejgranda parto apartenas al la re­giono de socia evoluo.
1) Antaŭ ĉio oni devas konstati, ke la supera limo de nutraĵ­eblecoj por la homaro estas por ĉiam jam donita per dimen­sioj de nia terglobo. La uzo de la spaco ekster nia Tero apartenas al tre malproksima estonteco.
Tial estas ankaŭ tre grava konservi aŭ plibonigi viv­kondiĉojn de nia vivomedio ne nur por ni, homoj, sed ankaŭ por ĉiuj aliaj vivantaj estaĵoj kaj organismoj, kiuj estas por ni necesaj kaj utilaj. Malgraŭ akcelanta evoluo de na­turaj sciencoj kaj teĥniko bedaŭrinde da homaro ne estas ankoraŭ tiel matura por koni kaj scii ĉiujn utilecojn de la vegetaĵa kaj besta regnoj, precipe por niaj posteuloj. Oni realigis jam ĝis nun sufiĉe da falsaj kaj domaĝaj interagoj en ambaŭ regnoj. Multaj el ili estas por ĉiam nekompenseblaj. La homaro ne povas al si permesi plue "ŝpari" ekono­miajn rimenojn necesajn por la sekurigado kaj defendado de la pureco de aero, akvo, tero kaj maro. La graveco de la nuna situacio bezonas kaj kategorie postulas pliprecizigi normojn, regulojn kaj instruojn, kaj samtempe pliseverigi la nacian kaj internacian kontrolon kun la enkondukado de senteblaj kaj rimarkindaj punoj.
Fine oni devas ankoraŭ mencii, ke la konservado de la para vivomedio sur la supera limo (do ne suba) estas kaj restos ĉiam tre multekosta afero.
2) La kreskanta nombro da homoj kategorie pretendas almenaŭ ko­nservi la areon jam uzatan por la nutraĵproduktado, se ne estas eble plilarĝigi ĝin. Oni devas konstati malĝojigan re­alecon, ke eĉ en ŝtatoj, kie oni severe sekvas la staton de la agra tero, ĝi malgraŭ ĉio malpliiĝas. En nia respubliko malkreskis ĝia areo laŭ la oficiala statistiko dum la jaroj 1975 ĝis 198l je 2,3 %.
La homaro volanta respekti vivorajtojn de ĉiuj naski­toj devos plilarĝigi la ekonomie uzeblan teron aŭ pli pre­cize teran surfacon.

Ĉi tio signifas:

- konstrui urbojn kaj finfine eĉ vilaĝojn supren kaj eble pli poste, en la ne tiel malproksima estonteco, ankaŭ su­ben (sub la nivelo de la tero);

- aperti laŭvice por la kulturado dezertojn, marĉojn, tund­rojn kaj praarbojn;

- uzi por la solvado de la nutraĵproblemo grandajn akvajn areojn, precipe marojn.

Ĉio nun nomita prezentas tiel elspezajn agojn, kiuj su­peras enorme fortojn de unuopaj nacioj aŭ ŝtatoj, sed sam­tempe ili estas la sola espero por la homoj el la malsatan­taj terzonoj.


Kun iom da bona volo ĉi tiuj agoj povas noble anstataŭi nunajn frenezajn elspezojn por militaj celoj, dononte al la homaro nutraĵon kaj laboron.
3) La plej grava vojo al la plialtigo de nutraĵrimedoj estas la plibonigo de la specifaj rezultoj de agrokulturaj vege­taĵoj kaj bestoj:

a) en la libera naturo,

b) dum la ekskluda de la veteraj influoj,

c) per la scienca kulturado kaj bredado de novaj specioj.


Ĝisnuna evoluo montras la kreskon de mezvaloraj rikol­toj dum la pasintaj cent jaroj por 1 ha jene:



en Germanio en t/ha










jaroj

tritiko

terpomoj

sekalo

entuta plialtigo



4,05 x

3,62 x

4,78 x




en ĈSSR en t/ha













jaro

tritiko

terpomoj

sekalo

sukerbeto

1939

1,71

13,48

1,60

28,88

1947

1,64

11,01

1,55

23,58

entuta plialtigo

2,34 x

1,34 x

2,0 x

1,19 x

Kiam oni komparas la rezultojn de unuopaj ŝtatoj laŭ la specifaj mezvaloraj produktokvantoj de la jaro 1981 en t/ha, oni ricevas la sekvan bildon:




ŝtato

tritiko

terpomoj

ĈSSR

3,99

18,9

G. Britio

5,68

31,9

Aŭstralio



1,27

25,8

La rezultoj de Granda Britio, Germanio, Svedio, Svisio kaj Francio atestas, kiaj rezervoj estas en aliaj pli gran­daj ŝtatoj, el kiuj precipe Hindio troviĝas jam en la zono de la malsato.


La kreskantaj specifaj produktakiroj estas la ĉefaj tialoj, ke nia Tero malgraŭ la troa alkresko de ĝia loĝan­taro kapablis ĝin iel, tiel ankoraŭ nutri. Tio argumentas por la plua scienca laboro, por la plibonigado de specioj racia sterkado, precipe kun artefaritaj sterkaĵoj.
La kreskon de la specifa sterkado (en kg/ha) en ĈSSR montras la sekva statistika tabelo:

jaro kg/ha


1939 13,1

1947 18,4

1950 28,2 entuta plialtigo: 20,6 x

1960 68,3

1­970 l82,4

1980 268,6


Antaŭ la fakuloj staras certe la problemo:

- Kie estas la supera limo de la specifa rikoltokvanto por unuopaj vegetaĵoj kaj sub kiaj kondiĉoj?


Oni devas ankoraŭ mencii, ke la vegetaĵproduktado es­tas la nutraĵfundamento ne nur por homoj.
La sekva tabelo montras jam atingitajn rezultojn kaj eblajn celojn de la proksima estonteco:


En t/ha

tritiko

terpomoj

sukerbeto

sur normalaj kampoj

11,0

43,5

60,0

sur eksperimentaj kampoj

12,0

69,7

90,0 - 100,0

celo por la proksima estonteco - pot. ebleco

13,3

100,0

pli ol 120,0

La supera limo de la specifaj rikoltoj ne estas anko­raŭ difinita per iu fiksa punkto por unuopaj vegetaĵproduk­toj. La alproksimiĝo al ĉi tiu teoria punkto estos ĉiam pli kaj pli malfacila, sed la atingo de ĝi estos sendube por la homaro la necesa klopodo malgraŭ kreskantaj elspezoj.


La unua ŝtupo en la preparo de pli favoraj kondiĉoj por la kulturado estas plibonigo de la grundo. Por la kom­paro de la nuntempaj rezultoj estis en nia respubliko pli­bonigitaj ĉi tiuj areoj (en ha):


jaro

drenado

akvumado

1975

72 855

22 755

1976

53 399

13 813

1981

47 793

12 786

En la jaro 1981 oni elspezis 1,567 miliardojn Kčs por la laboroj, tio estas l,l % el la entutaj investaj elspezoj.


La pli alta ŝtupo estas la elimino de la klimataj in­fluoj dum la kulturado. Jam nun estas por la homaro dispo­neblaj grandegaj varmfontoj, kiujn prezentas la perda var­mo de la varmelektrejoj. Pli ol 35 % de la alkondukita var­mo de kondensaj elektrejoj finiĝas sur kondensturoj. Certe, ĝia eluzo ne estos facila por la sekvaj tialoj:

- la bezono de la varmo ne estas dum la tuta jaro konstan­ta,

- la investaj elspezoj por la varmeluzanta ekipaĵo (varmigaj sistemoj, akumulado, akomodado, forcejoj, klimatizaj ekipaĵoj) estas enormaj.
Oni kun certeco povas supozi, ke la tegmentita kultu­rado ne estos en la baldaŭa estonteco ia luksa afero por ri­ĉaj frandemuloj de legomoj kaj fruktoj, sed tute normala necesaĵo solvanta parton de la nutraĵproblemo. La rezulto de la efikeco laŭ masaj indeksoj estas jam nun pli ol 3-oblo en la komparo kun apertaj kampoj sen ia klimatigo.
La plej grandan efikecon alportas la bredado de unuopaj specioj de la vegetala kaj animala regnoj, sed estas tre malfacile sekvi ĉi tiun faktoron memstare.
La plialtigo de la specifaj rikoltoj dependis kaj res­tos dependa:

- de la evoluo de la ĥemia industrio (strekaĵoj, ĥemia de­fendo kontraŭ damaĝantoj). La konstruado de unuopaj en­treprenoj daŭras longe (5 ĝis 8 jaroj),

- de la evoluo de meĥanigo, akvumado, drenado, aŭtomatigo, robotigo kaj la konstruo de la varmenergetika bazo,

- de la rezultoj de scienca laboro kaj respektado de teĥno­logiaj procedoj.


La realigo de ĉi tio estas kondiĉota per enormaj in­vestaj elspezoj multfoje super la fortoj de unuopaj ŝtataj unuoj.
4) Nuntempa stato de la meĥanigo en evoluintaj landoj liberi­gis multegajn laborfortojn precipe por la industrio, por la tria ekonomia sfero kaj por la scienca laboro. La industrio redonis ĉi tion al la terkulturado per la motorizo de la ĉiuspeca trafiko (ne nur rekte en la terkulturado), meĥani­go, ĥemiigo kaj tiel ebligis ŝanĝi la kulturadon kaj breda­don.
La motorizo de la trafiko influis en ĉiuj evoluintaj ŝtatoj la bredadon de ĉevaloj tiel grandskale, ke oni povas paroli pri ĝia nuligo.
La tabelo montras la evoluon en ĈSSR. La malkreskanta nombro de ĉevaloj estis anstataŭigita per la kreskanta nombro de motoraj veturiloj:


jaro

ĉevaloj

traktoroj

1939

1947


1953

1960


1965

1970


1975

1980


1981

656 000

628 000


544 000

330 000


180 000

131 000


62 000

45 000


44 000

3 314

-

28 706



74 905

125 391


136 394

142 056


130 661

134 100


La plua tabelo montras la evoluon de la nombro de mo­toraj veturiloj entute:


jaro

pers.aŭt.

liv.aŭt.

ŝarĝ.aŭt.

aŭtobusoj

motorciklo

1970

1975


1980

825

1505


2274

23

47

57



123

145


189

19

24

30



909

732


684

Por la nutraĵproblemo estas la malkresko de la nombro da ĉevaloj tre grava, ĉar oni povas supozi, ke unu ĉevalo bezonas minimume kvaroblan terareon por sia nutrado ol unu homo. Ankaŭ nun en najbara Polio atingas la nombro da ĉevaloj preskaŭ 3 milionojn. Antaŭ la konstruado de la fervojo estis la tuta trafiko realigita nur helpe de ĉevaloj aŭ bo­voj.


La similan sorton kiel ĉevaloj, iomete pli malfruigi­tan havas ŝafoj kaj ĉiuj vegetaĵoj bezonaj por la teksaĵoj (kotono, lino, juto ktp). Ĉi tiu procezo ne estos tiel ra­pida, sed tamen oni jam nun povas danki al la arteferita fibro, ke la homaro estas nekompareble pli bone vestita ol iam ajn antaŭe. La artefarita fibro signifas ankaŭ la es­peron de la solvado de nutraĵproblemo por la homaro en la estonteco.
5) La lastan tre gravan rezervon havas la homaro en la limigo aŭ forigo de perdoj. Ili estas ĉie sur la vojo ekde la produktadprocedo ĝis la konsumado:

- dum la produktado (malĝusta teĥnologia procedo, damaĝan­toj, malsanoj),

- dum la transporto,

- dum la deponado en provizejoj,

- dum la industria prilaborado aŭ konservado,

- dum la konsumado.


Neniu sur ĉi tiu mondo kapablas precize difini aŭ kalkuli la procenton de ĉiuj perdoj. En evoluintaj landoj ĝi estas alta, ĉar la homoj ne malsatas kaj ĉar ili perdis sian sanan sencon por veraj valoroj. En evoluantaj landoj ĝi estas alta, ĉar la homoj estas tiel malriĉaj, ke ili ne posedas eĉ plej primitivajn ekipaĵojn por la konservado de nutraĵoj. Mi timas, ke la entutaj nntraĵperdoj multfoje alproksimiĝas al la duono de la tuto.
En evoluintaj landoj estas la batalo kontraŭ la perdoj unuavice la morala afero kaj nun poste la ekonomia. La homaro devos konscii, ke la nutraĵproblemo estas tiel grava, ke oni devos:

- ekipi agrokulturadon per maŝinoj, ekipaĵoj kaj ĉiuspecaj meĥanismoj por la kapacito pli granda ol pinta bezono, ke oni povu fini ĉiujn laborojn en la pli mallongaj templi­moj,

- konstrui magazenojn por la pli granda kapacito ol preten­das la pinta bezono aŭ rikolto,

- konstrui nutraĵindustriajn entreprenojn por pli granda rikolto ol la pinta.

Ĉi tio signifas enormajn longdaŭrajn investajn elspezojn.

  1   2   3   4   5   6   7   8


Elŝuti 0.84 Mb.

  • E N H A V O
  • II. PROBLEMOJ DE LA FAKAJ LINGVO KAJ TRADUKO
  • PERSPEKTIVOJ DE LA MONDA NUTRAĴ-PRODUKTADO PRI LA TUTMONDA NUTRAĴPROBLEMO

  • Elŝuti 0.84 Mb.